Bác Hồ và hành trình từ Tân Trào về Hà Nội

Sau khi khởi nghĩa thắng lợi tại Hà Nội, Hồ Chí Minh cùng Trung ương Đảng tiếp tục chạy đua với thời gian, nắm bắt thời cơ, khẩn trương rời Tân Trào về Hà Nội, chuẩn bị những công việc quan trọng cho sự ra đời chính thể dân chủ cộng hòa

Chạy đua với thời gian, khẩn trương về Hà Nội

Ngày 14/8/1945, Nhật Bản tuyên bố đầu hàng Đồng minh, khiến quân Nhật ở Đông Dương hoang mang cực độ, chính quyền tay sai suy sụp nghiêm trọng. Nhận định “thời cơ ngàn năm có một” đã đến khi quân Đồng minh chưa kịp vào giải giáp quân Nhật, Trung ương Đảng quyết định phát động Tổng khởi nghĩa giành chính quyền trên phạm vi cả nước.

Ngày 19/8, khởi nghĩa giành chính quyền thắng lợi ở Hà Nội, nhiều địa phương khác đang tiếp tục giành chính quyền thắng lợi.

Trước chuyển biến mau lẹ của tình hình, Chủ tịch Hồ Chí Minh quyết định rời chiến khu Tân Trào để về Hà Nội, chuẩn bị cho lễ ra mắt quốc dân.

Ngày 22/8, dù cơn sốt vẫn còn lai rai, đắng miệng không muốn ăn uống, chóng mặt, đau đầu, Bác vẫn cố ăn hết một bát cháo nhỏ để lấy sức tiếp tục hành trình. Đến chiều tối khi cơn sốt lui dần, Người đi bộ qua đường đèo Khế để tới Đại Từ, rồi 21 giờ đêm tiếp tục di chuyển bằng ô tô đến Thái Nguyên.

Ngày 23/8, đoàn tiếp tục hành trình bằng ô tô, đi qua Phúc Yên (nay thuộc tỉnh Phú Thọ), tiến gần hơn về phía Hà Nội. Suốt chặng đường, Bác vẫn mặc bộ quần áo nâu giản dị, sức khỏe còn rất yếu.

Quyết định về Hà Nội vào thời điểm ấy thể hiện tầm nhìn chiến lược và sự nhạy bén về chính trị của Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng Trung ương Đảng. Sự hiện diện kịp thời của Người tại trung tâm chính trị cả nước mang ý nghĩa củng cố niềm tin, khẳng định tính chính danh của chính quyền cách mạng và chuẩn bị cho sự ra đời của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ngày 2/9/1945 tại Quảng trường Ba Đình.

Ngôi nhà Bác Hồ dừng chân trên đường về Thủ đô ở làng Phú Gia (nay là Phú Thượng), Hà Nội

Điểm dừng chân bí mật ở Phú Thượng

Trong hành trình lịch sử ấy, một điểm dừng chân quan trọng nhưng ít được nhắc đến rộng rãi là ngôi nhà của cụ Nguyễn Thị An tại làng Phú Gia, xã Phú Thượng (nay thuộc phường Phú Thượng, quận Tây Hồ, Hà Nội), từ ngày 23 đến 25/8/1945[1]. Đây là nơi lưu lại đầu tiên của Chủ tịch Hồ Chí Minh sau khi rời chiến khu Việt Bắc, tạo bước đệm an toàn để Người cùng Trung ương chuẩn bị cho ngày ra mắt quốc dân và Lễ Tuyên ngôn Độc lập.

Gia đình cụ Nguyễn Thị An - vợ của cụ Chánh tổng Công Ngọc Lâm - là một cơ sở cách mạng tin cậy, nằm trong An toàn khu của Trung ương Đảng suốt giai đoạn 1941-1945[2]. Thôn Phú Gia và Phú Xá là những địa bàn có phong trào cách mạng mạnh, lực lượng cách mạng gần như làm chủ tại địa phương trong cao trào tiền khởi nghĩa, nên Đảng đã chọn nơi đây làm điểm dừng chân an toàn cho Bác trước khi vào nội thành[3].

Ngày 23/8/1945, khoảng hơn 17 giờ, chỉ ít ngày sau thắng lợi của Tổng khởi nghĩa ở Hà Nội, một cán bộ cách mạng đã báo tin gấp cho gia đình cụ An chuẩn bị đón một vị khách đặc biệt từ chiến khu về. Đoàn cán bộ hơn mười người từ Việt Bắc trở về, trong đó có một cụ già để râu, mắt sáng, đi thẳng vào nhà[4]. Chính tại đây, Bác đã làm việc với các đồng chí Trường Chinh, Võ Nguyên Giáp, Trần Đăng Ninh và một số cán bộ lãnh đạo khác để chuẩn bị cho những nhiệm vụ quan trọng tiếp theo[5].

Ba ngày ở Phú Thượng là một bước chuẩn bị kỹ lưỡng mang tính then chốt. Tại đây, Trung ương đã nắm bắt, đánh giá tình hình an ninh nội thành và hoàn tất công tác tổ chức trước khi lãnh tụ chính thức xuất hiện trước quốc dân. Tấm lòng son sắt cùng sự chở che thầm lặng của những gia đình cơ sở cách mạng nơi đây chính là một phần không thể tách rời của mùa Thu lịch sử 1945. Để vinh danh và lưu giữ dấu ấn đặc biệt này, năm 2021, ngôi nhà cụ Nguyễn Thị An đã chính thức được xếp hạng Di tích Lịch sử Quốc gia.

Vào nội thành - căn nhà 48 phố Hàng Ngang- soạn thảo Tuyên ngôn Độc lập

Tối 25/8/1945, Bác Hồ chính thức vào nội thành Hà Nội, đến ở tại tầng hai căn nhà số 48 phố Hàng Ngang - nhà của gia đình nhà tư sản yêu nước Trịnh Văn Bô và Hoàng Thị Minh Hồ[6]. Đây là ngôi nhà có vị trí thuận lợi, đồng thời là cơ sở cách mạng đã hoạt động từ thời tiền khởi nghĩa, nên được Trung ương Đảng chọn làm nơi ở và làm việc của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong những ngày đầu Người trở về Thủ đô.

Ngôi nhà 48 Hàng Ngang, nơi Bác Hồ soạn thảo Tuyên ngôn Độc lập 

Sáng ngày 26/8/1945, ngay tại căn nhà 48 Hàng Ngang, Bác đã chủ trì cuộc họp Ban Thường vụ Trung ương Đảng[7]. Cuộc họp bàn về những nhiệm vụ cấp bách của nhà nước cách mạng: chủ trương đối nội, đối ngoại trong tình hình mới; thông qua danh sách Chính phủ lâm thời trên cơ sở cải tổ Ủy ban dân tộc giải phóng Việt Nam; chuẩn bị ra Tuyên ngôn Độc lập; và tổ chức một cuộc mít tinh lớn tại Hà Nội để Chính phủ lâm thời ra mắt quốc dân, đồng thời chính thức công bố quyền độc lập và thiết lập thể chế Dân chủ Cộng hòa[8].

Ngày 27/8, Bác triệu tập cuộc họp Ủy ban Dân tộc giải phóng, đề nghị thi hành chính sách đoàn kết dân tộc rộng rãi, thành lập Chính phủ thống nhất quốc gia bao gồm đại biểu các đảng phái yêu nước và những nhân sĩ không đảng phái. Nhiều ủy viên Việt Minh xin rút. Người được bầu làm Chủ tịch Chính phủ lâm thời nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Cũng trong ngày hôm đó, Người tiếp các bộ trưởng mới tham gia Chính phủ và đề nghị đầu tháng 9, Chính phủ ra mắt quốc dân và đọc Tuyên ngôn Độc lập mà Người chuẩn bị.

Ngay hôm sau, danh sách Chính phủ Lâm thời gồm 15 thành viên, do Hồ Chí Minh đứng đầu, được công bố công khai trên các báo tại Hà Nội.

Từ ngày 28/8/1945, theo sự phân công của Ban Thường vụ Trung ương Đảng, Chủ tịch Hồ Chí Minh dành phần lớn thời gian và tâm huyết để soạn thảo bản Tuyên ngôn Độc lập, ngay tại chiếc bàn ăn trên gác hai nhà 48 Hàng Ngang - căn phòng vừa là nơi ăn, vừa là nơi tiếp khách, vừa là nơi làm việc.

Trước đó, cuối tháng 5/1945, Người đã chủ động đề nghị phía Mỹ cung cấp bản Tuyên ngôn Độc lập của Hoa Kỳ, đồng thời dành thời gian tìm đọc Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền của Pháp để tham chiếu[9].

Ngày 30/8, nhằm huy động trí tuệ tập thể, Bác mời một số cán bộ đến trao đổi và góp ý bản thảo. Ngày 31/8, Người tiếp tục bổ sung, hoàn thiện văn kiện lịch sử này.

Chủ tịch Hồ Chí Minh trào dâng niềm xúc động, vì trong quá trình hoạt động cách mạng “đã viết nhiều, nhưng đến bây giờ mới viết được một bản Tuyên ngôn như vậy”[10]. Một chi tiết cảm động là dù công việc soạn thảo văn kiện lập quốc bận rộn đến vậy, khi chuẩn bị cho buổi lễ ngày 2 tháng 9, Bác vẫn dành thời gian xem sơ đồ địa điểm tổ chức mít tinh, nhắc nhở ban tổ chức chú ý cả những việc nhỏ như nơi vệ sinh cho đồng bào, và căn dặn nếu trời mưa thì nên kết thúc sớm để tránh cho người già, trẻ nhỏ bị ướt[11]. Chi tiết nhỏ ấy cho thấy, tầm nhìn của một lãnh tụ cách mạng không tách rời khỏi sự quan tâm cụ thể, thiết thực đến từng người dân bình thường.

Ngày 02/9/1945 tại Quảng trường Ba Đình

Từ sáng sớm ngày 02/9/1945, cả Hà Nội bừng lên trong màu cờ đỏ sao vàng và đèn, hoa rực rỡ. Những biểu ngữ lớn bằng chữ Việt, Pháp, Nga, Anh, Trung Quốc chăng khắp các đường phố: “Nước Việt Nam của người Việt Nam”, “Độc lập hay là chết”, “Ủng hộ Chính phủ lâm thời”, “Ủng hộ Chủ tịch Hồ Chí Minh”...

Đến giữa trưa, nhân dân thành phố và các vùng lân cận đã cuồn cuộn đổ về quảng trường Ba Đình, nơi dựng lễ đài Độc lập; tràn ngập các phố chung quanh.

14 giờ ngày 02/9/1945, các thành viên của Chính phủ lâm thời bước lên lễ đài. Bài Tiến quân ca vàng lên hùng tráng, lá cờ đỏ sao vàng được từ từ kéo lên. Một rừng cánh tay to lớn chào, bàn tay nắm lại.

Trong không khí trang nghiêm, trước hơn năm mươi vạn đồng bào, Chủ tịch Hồ Chí Minh, thay mặt Chính phủ lâm thời nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, trịnh trọng đọc bản Tuyên ngôn Độc lập. Người khẳng định: “Một dân tộc đã gan góc chống ách nô lệ của Pháp hơn 80 năm nay, một dân tộc đã gan góc đứng về phe Đồng minh chống phát xít mấy năm nay, dân tộc đó phải được tự do! Dân tộc đó phải được độc lập!”.

Người trịnh trọng tuyên bố trước toàn thế giới: “Nước Việt Nam có quyền hưởng tự do và độc lập, và thật sự đã thành một nước tự do, độc lập. Toàn thể dân tộc Việt Nam quyết đem tất cả tinh thần và lực lượng, tính mạng và của cải để giữ vững quyền tự do và độc lập ấy”.

Tuyên ngôn Độc lập là bản hùng ca viết tiếp những trang sử huy hoàng của dân tộc, đã đánh dấu thắng lợi của một thế kỷ ngoan cường chống thực dân và phong kiến và mở ra một kỷ nguyên mới trên đất nước ta.

Quyết định lịch sử đúng đắn, hành trình khẩn trương, nắm bắt trọn vẹn thời cơ cách mạng

Hành trình từ Tân Trào về Hà Nội là một dấu mốc đặc biệt trong cuộc đời hoạt động của Chủ tịch Hồ Chí Minh và tiến trình cách mạng Việt Nam. Chặng đường ấy minh chứng rõ nét nghệ thuật nắm bắt và chớp thời cơ mang tính quyết định của Đảng cùng vị lãnh tụ tối cao. Từng bước đi - từ thời điểm rời căn cứ, lộ trình di chuyển, địa điểm dừng chân an toàn, cho đến quyết định công bố nền độc lập trước khi quân Đồng minh kịp tiến vào Đông Dương dưới danh nghĩa giải giáp quân Nhật - đều kết tinh tầm nhìn chiến lược sắc bén, gắn chặt hành động cách mạng với những chuyển biến mau lẹ của cục diện quốc tế.

Hành trình ấy cũng cho thấy một khía cạnh con người rất đặc biệt của lãnh tụ Hồ Chí Minh: Người không đặt mình lên trên gian khổ mà toàn dân đang trải qua. Trong khi cả dân tộc đang trong giờ phút quyết định sinh tồn, người đứng đầu Chính phủ lâm thời cũng đang đau ốm, cũng di chuyển bằng những phương tiện thô sơ như bao người dân khác, cũng phải dựa vào sự bảo vệ, đùm bọc của những gia đình cơ sở cách mạng bình dị như gia đình cụ Nguyễn Thị An ở Phú Thượng hay gia đình ông Trịnh Văn Bô ở Hàng Ngang. Chính sự gắn bó máu thịt giữa lãnh tụ và nhân dân, giữa cách mạng và cơ sở quần chúng, đã tạo nên sức mạnh tổng hợp để một dân tộc thuộc địa, nghèo đói, vừa trải qua nạn đói khủng khiếp đầu năm 1945, có thể đứng lên giành và giữ vững độc lập.

Bản Tuyên ngôn Độc lập ra đời từ căn phòng nhỏ trên gác hai nhà 48 Hàng Ngang, được đọc trước hàng chục vạn đồng bào tại Ba Đình, đã trở thành một trong những văn kiện có giá trị bền vững nhất của lịch sử dân tộc Việt Nam hiện đại - không chỉ vì nó tuyên bố sự ra đời của một nhà nước mới, mà còn vì nó đặt cuộc đấu tranh giành độc lập của Việt Nam vào trong hệ giá trị phổ quát về quyền con người và quyền dân tộc mà nhân loại đã dày công xây dựng[12].

Hơn tám mươi năm đã đi qua, nhưng những bài học từ hành trình mùa Thu năm 1945 - về sự nhạy bén nắm bắt thời cơ, về tinh thần đại đoàn kết toàn dân tộc, về mối quan hệ gắn bó giữa lãnh đạo và nhân dân - vẫn còn nguyên giá trị đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hôm nay.