Báo chí trước những thách thức của kỷ nguyên số
Kỷ nguyên số với sự phát triển vũ bão của Internet, mạng xã hội và trí tuệ nhân tạo (AI) đã làm thay đổi căn bản phương thức sản xuất, truyền tải và tiếp nhận thông tin. Tại Việt Nam, với hơn 70% dân số sử dụng Internet và mạng xã hội khiến không gian mạng đã thực sự trở thành “lãnh thổ thứ năm” - một mặt trận thông tin rộng lớn và phức tạp.
Chính sự cởi mở và tốc độ lan truyền nhanh chóng của môi trường số đã tạo ra những thách thức phi truyền thống rất nguy hiểm. Các thế lực thù địch, phản động và phần tử cơ hội chính trị đang triệt để lợi dụng mạng xã hội, truyền thông xuyên biên giới để thúc đẩy âm mưu “diễn biến hòa bình” một cách tinh vi, xảo quyệt. Chúng sử dụng các thủ đoạn cắt ghép, chỉnh sửa hình ảnh, ngụy tạo video bằng công nghệ Deepfake để tạo ra những sản phẩm “thật như giả, giả như thật”, xuyên tạc chủ trương, đường lối của Đảng, bôi nhọ lãnh đạo, gieo rắc sự hoài nghi và kích động tâm lý bất mãn trong xã hội. Không gian mạng trở thành nơi các thế lực thù địch tập trung công kích, phủ nhận nền tảng tư tưởng của Đảng hòng làm xói mòn niềm tin của Nhân dân và phá hoại khối đại đoàn kết toàn dân tộc.
Ở chiều ngược lại, bản thân nền báo chí nước ta cũng đang đối diện với những thách thức nội tại. Sự cạnh tranh khốc liệt từ mạng xã hội đã khiến một số cơ quan báo chí rơi vào tình trạng thương mại hóa, chạy theo lợi nhuận thuần túy. Xuất hiện tình trạng phai nhạt lý tưởng, xa rời tôn chỉ mục đích, đưa tin “giật gân”, “câu khách”, khoét sâu vào những mặt trái của xã hội. Đáng chú ý, đôi lúc, báo chí chính thống còn tỏ ra chậm trễ, lúng túng, rơi vào thế bị động, để mạng xã hội dẫn dắt dư luận, tạo ra những “khoảng trống thông tin”, tạo cơ hội cho các thế lực thù địch xuyên tạc, chống phá.
Những thách thức ấy đòi hỏi nền báo chí cách mạng phải định vi lại vai trò, sứ mệnh của mình trong kỷ nguyên số.
Sứ mệnh “phò chính” - kiến tạo niềm tin, lan tỏa giá trị tốt đẹp
“Phò chính” trong hoạt động báo chí chính là việc chủ động kiến tạo, bảo vệ và lan tỏa những giá trị chân - thiện - mỹ, làm cho hệ tư tưởng của Đảng trở thành nền tảng tinh thần chủ đạo trong xã hội. Đây là nhiệm vụ cơ bản, chiến lược và lâu dài (tức là "xây").
Thứ nhất, báo chí tiếp tục là ngọn cờ đầu trong tuyên truyền nền tảng tư tưởng của Đảng. Báo chí phải làm sáng tỏ, truyền bá những giá trị khoa học, cách mạng và nhân văn của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, lý luận về đường lối đổi mới. Bằng những lập luận logic, bám sát thực tiễn sinh động, báo chí giúp cán bộ, đảng viên và Nhân dân nhận thức sâu sắc tính đúng đắn của con đường đi lên chủ nghĩa xã hội mà Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh đã lựa chọn, bất chấp những biến động phức tạp của thời đại.
Thứ hai, lan tỏa khát vọng phát triển đất nước, thực hiện phương châm "lấy cái đẹp dẹp cái xấu". Trong bối cảnh hiện nay, việc duy trì dòng chảy thông tin chính thống là yếu tố sống còn. Báo chí phải tích cực phát hiện, biểu dương những nhân tố mới, những điển hình tiên tiến, gương người tốt việc tốt trong mọi lĩnh vực của đời sống. Việc lan tỏa những thông điệp tích cực, những câu chuyện truyền cảm hứng không chỉ khơi dậy lòng tự hào dân tộc, ý chí tự lực tự cường mà còn tạo ra một môi trường văn hóa lành mạnh, tạo "sức đề kháng" cho người dân trước những thông tin tiêu cực.
Thứ ba, báo chí là cầu nối đưa chủ trương, chính sách vào cuộc sống, định hướng dư luận. Báo chí có nhiệm vụ tuyên truyền, minh họa rõ ràng các chủ trương, quyết sách chiến lược của Đảng và Nhà nước, từ đó tạo sự đồng thuận cao trong toàn xã hội. Thay vì truyền thông một chiều áp đặt, báo chí hiện đại phải chuyển sang tư duy "thuyết phục", tạo diễn đàn để nhân dân tham góp ý kiến, phản biện xã hội. Đặc biệt, trước những vấn đề "nóng", nhạy cảm, phức tạp, sự lên tiếng kịp thời của báo chí chính thống giúp dư luận không bị chệch hướng hay khủng hoảng thông tin.
Sứ mệnh "trừ tà" - vũ khí sắc bén đấu tranh với sai trái, tiêu cực
Bên cạnh việc "phó chính", sứ mệnh "trừ tà", tức là "chống" được coi là nhiệm vụ cấp bách, quyết liệt và không khoan nhượng của báo chí cách mạng. Báo chí không chỉ đưa tin đơn thuần mà phải là những "pháo đài" chính trị tư tưởng vững chắc.
Một mặt, báo chí phải trực diện đấu tranh, bẻ gãy các luận điệu xuyên tạc của thế lực thù địch. Vũ khí sắc bén nhất của báo chí là hệ thống bài viết chuyên luận có chiều sâu lý luận và thực tiễn. Các tuyến bài của báo chí chính luận phải chỉ rõ âm mưu, thủ đoạn chống phá của các thế lực thù địch bằng lập luận sắc bén, luận cứ thuyết phục.
Mặt khác, "trừ tà" còn là vai trò tiên phong của báo chí trong công cuộc phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực. Báo chí đóng vai trò to lớn trong việc phát hiện, phanh phui các vụ việc tham nhũng, lãng phí, tiêu cực đồng thời thực hiện chức năng giám sát, phản biện xã hội, lên án mạnh mẽ những biểu hiện suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, "tự diễn biến", "tự chuyển hóa" trong nội bộ. Việc thông tin kịp thời, khách quan về quá trình xử lý kỷ luật "không có vùng cấm, không có ngoại lệ" không chỉ cảnh tỉnh, răn đe theo phương châm “xử lý một người để cảnh tỉnh cho nhiều người” mà qua đó củng cố vững chắc niềm tin của Nhân dân vào sự lãnh đạo của Đảng.
Đổi mới, vươn mình để làm chủ trận địa tư tưởng trong kỷ nguyên số
Để hoàn thành xuất sắc sứ mệnh "phò chính, trừ tà" trong bối cảnh chuyển đổi số, nền báo chí cách mạng hiện nay cần phải chuyển mình, tự làm mới mình một cách toàn diện.
Thứ nhất, đẩy mạnh chuyển đổi số báo chí và đổi mới hình thức truyền thông. Báo chí không thể chỉ bó hẹp trên những trang giấy in hay sóng phát thanh, truyền thống mà cần khẩn trương xây dựng các tòa soạn hội tụ, cơ quan báo chí đa phương tiện. Những nội dung lý luận cần được "mềm hóa", "giải trí hóa" một cách lành mạnh thông qua các định dạng báo chí sáng tạo như: Infographic, Megastory (Longform), Video ngắn (Shorts, TikTok, Reels), Podcast. Cần phải "đưa báo chí lên mạng xã hội" thông qua chủ động lập các Fanpage, kênh YouTube để tiếp cận trực tiếp công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ .
Thứ hai, chuyển từ thế "bị động ứng phó" sang "chủ động dẫn dắt". Báo chí phải là người đưa tin đầu tiên và chính thống, không để xảy ra tình trạng "khoảng trống thông tin", bởi nơi nào báo chí vắng mặt, nơi đó tin giả và luận điệu thù địch sẽ lập tức chiếm chỗ. Để làm được điều này, cần ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và dữ liệu lớn (Big Data) để rà quét, lắng nghe dư luận, phát hiện sớm các "điểm nóng" và xu hướng thông tin, từ đó có kịch bản truyền thông đón đầu, giải độc kịp thời trước khi khủng hoảng xảy ra.
Thứ ba, xây dựng đội ngũ nhà báo hội tụ đủ "tâm - tầm - tài". Máy móc và công nghệ dù hiện đại đến đâu cũng không thể thay thế được bản lĩnh chính trị và nhãn quan của người cầm bút. Cần đào tạo, bồi dưỡng một đội ngũ nhà báo, chuyên gia viết chính luận sắc bén, có trình độ lý luận uyên thâm, am hiểu thực tiễn và tinh thông công nghệ số. Hơn hết, nhà báo phải có đạo đức nghề nghiệp trong sáng, dấn thân vì sự thật, kiên định lập trường tư tưởng, không bị cám dỗ bởi lợi ích vật chất hay sức ép câu view trên mạng xã hội.
Thứ tư, tạo lập sức mạnh tổng hợp và sự hiệp đồng tác chiến. Công cuộc bảo vệ nền tảng tư tưởng không phải là việc của một cá nhân hay một tờ báo đơn lẻ. Cần có sự chỉ đạo, điều phối nhịp nhàng, thống nhất từ các cơ quan báo chí, truyền thông. Sự hiệp đồng giữa báo chí chủ lực, báo chí địa phương, truyền thông mạng xã hội và lực lượng tuyên truyền viên sẽ tạo ra "thế trận lòng dân" vững chắc, một hệ sinh thái thông tin lành mạnh lấn át hoàn toàn những tiếng nói lạc lõng, thù địch.
Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã căn dặn: "Nhiệm vụ của tờ báo là tuyên truyền cổ động, huấn luyện, giáo dục và tổ chức dân chúng để đưa dân chúng đến mục đích chung". Trong kỷ nguyên số đầy rẫy biến động và thách thức, lời dạy ấy vẫn còn nguyên giá trị.
Với vai trò là đội quân tiên phong trên mặt trận tư tưởng - lý luận, báo chí cách mạng Việt Nam phải không ngừng tự đổi mới, nắm bắt công nghệ để làm chủ trận địa thông tin. Thực hiện sứ mệnh kép "phò chính" (lan tỏa giá trị tốt đẹp, củng cố niềm tin) và "trừ tà" (đập tan luận điệu thù địch, bài trừ tiêu cực) không chỉ là trách nhiệm chính trị mà còn là lương tâm, danh dự của những người làm báo. Bằng sức mạnh của ngòi bút và trí tuệ, báo chí sẽ góp phần tạo ra động lực tinh thần to lớn, bảo vệ vững chắc nền tảng tư tưởng của Đảng.
