Biến số Houthi trong cục diện Trung Đông

Vị trí địa chiến lược của Houthi trên bản đồ khu vực. Nguồn: Internet

Houthi là ai ?

Houthi là một lực lượng chính trị và quân sự ở Yemen, có nguồn gốc từ phong trào chính trị và tôn giáo Zaidi (một nhánh của Hồi giáo Shia) được thành lập ở Tây Bắc Yemen vào những năm 1980 do gia tộc al-Houthi lãnh đạo. Sau một thời kỳ tập trung vào sự phục hưng tôn giáo và huy động chính trị, nhóm này bắt đầu tiến hành các cuộc tấn công chống lại chính phủ Yemen vào năm 2004[1].

Trong bối cảnh bất ổn do phong trào Mùa xuân Ả Rập năm 2011 gây ra ở Trung Đông và Bắc Phi, lực lượng Houthi đã chiếm giữ miền Bắc Yemen và kiểm soát thủ đô Sanaa vào năm 2014. Từ đây, Houthi là một chủ thể lớn định hình cục diện chính trị Yemen, vừa là tác nhân có khả năng tiến hành các hoạt động quân sự vượt khỏi biên giới quốc gia. Hiện nay, lực lượng Houthi kiểm soát khoảng 1/3 lãnh thổ Yemen (tương đương gần 180.000 km² trên tổng số khoảng 528.000 km² diện tích toàn quốc) và khoảng 2/3 dân số Yemen (tương đương khoảng 30 triệu người, trên tổng số trên 43 triệu người).

Về thực lực quân sự, Houthi có năng lực quân sự đáng kể ở Trung Đông. Báo cáo của Nhóm chuyên gia Liên hợp quốc về Yemen năm 2024 ước tính lực lượng này có khoảng 350.000 chiến binh, tăng từ khoảng 220.000 năm 2022 và chỉ khoảng 30.000 năm 2015[2]. Houthi hiện sở hữu một hệ thống vũ khí tương đối đa dạng, nổi bật là các loại tên lửa đạn đạo tầm ngắn và tầm trung, tên lửa hành trình chống hạm, tên lửa phòng không, cùng nhiều loại máy bay không người lái (UAV). Trên biển, Houthi có xuồng không người lái, xuồng cao tốc và thủy lôi để đe dọa tàu thuyền. Lực lượng này đồng thời duy trì hệ thống pháo binh, súng cối, vũ khí chống tăng và vũ khí bộ binh.

Vì là lực lượng nổi dậy và chính phủ Yemen vẫn tồn tại hợp pháp, nên Houthi thường được gọi gọi là “phiến quân” (quân nổi loạn). Tuy vậy, trên thực tế, Houthi đã đứng chân vững chắc ở Yemen, trở thành một lực lượng chính trị và quân sự tương đối độc lập, có vị thế nhất định, khiến các quốc gia khác phải tính đến, thừa nhận sự tồn tại và không thể bỏ qua.

Một đặc điểm quan trọng khác của Houthi là quan hệ chặt chẽ với Iran, thường được mô là một lực lượng do Iran ủy nhiệm, nằm trong trục kháng chiến của Iran (cùng với lực lượng Hamas ở Palestine, Hezbollah ở Lebanon…). Iran đã cung cấp vũ khí, công nghệ, huấn luyện và hỗ trợ tình báo cho Houthi, góp phần đáng kể vào việc nâng cao năng lực quân sự của lực lượng này. Tuy nhiên, Houthi có nguồn gốc, lợi ích và chương trình chính trị riêng tại Yemen; phong trào không được Iran thành lập, do đó có tính độc lập nhất định.

Trong bối cảnh cục diện chính trị - an ninh khu vực Trung Đông có nhiều mâu thuẫn nên Houthi cũng là một nhân tố phức tạp trong khu vực. Cuộc nội chiến ở Yemen không chỉ là cuộc chiến đấu giữa lực lượng Houthi với quân của chính phủ Yemen mà có sự liên quan đến nhiều quốc gia trong khu vực. Nếu như Iran ủng hộ và hỗ trợ cho Houthi, thì Ảrập Xêút một đối thủ lớn của Iran đã hậu thuẫn chính phủ Yemen.

Sau khi Houthi chiếm được thủ đô Sanaa vào năm 2014, Ảrập Xêút và nhiều nước trong khu vực thành lập liên minh quân sự tấn công Houthi từ năm 2015, biến cuộc xung đột ở Yemen thành cuộc xung đột có tính chất khu vực. Tình trạng xung đột kéo dài, diễn biến phức tạp, có lúc đối đầu gay gắt, quyết liệt, có lúc âm thầm, lặng lẽ, tạm lắng, rồi lại bùng phát bất ngờ.

Mặc dù phải đối diện với tình trạng xung đột thường xuyên, nhưng nhìn chung sức mạnh và vị thế của Houthi không suy giảm hay bị triệt tiêu. Sau một thời gian tương đối yên bình sau khi vấn đề Dải Gaza đạt được thỏa thuận ngừng bắn vào tháng 10/2025, thì lực lượng Houthi gần đây lại nổi lên, nhất là trong quan hệ với Ảrập Xêút.

Xung đột Houthi với Ảrập Xêút nổi lên từ tháng 7/2026, một phần do những mâu thuẫn vốn có, một phần do tác động từ cuộc chiến giữa Iran với Mỹ và Israel. Ngày 20/7/2026, Houthi tuyên bố phong tỏa hàng hải đối với Ảrập Xêút, khiến liên minh do Ảrập Xêút dẫn đầu có những phản ứng đáp trả mạnh mẽ, đặc biệt là hỗ trợ quân chính phủ Yemen tấn công Houthi. Bên cạnh đó, Houthi còn tấn công vào nhiều cơ sở dầu mỏ ở miền Nam Ảrập Xêút, trong đó có cả đường ống dẫn dầu chạy theo chiều Đông - Tây khiến cuộc xung đột với Ảrập Xêút leo thang.

Cùng với đó, trong hai ngày 10-11/9/2026, Houthi đã đánh bật quân đội chính phủ và giành quyền kiểm soát lần lượt thành phố cảng chiến lược Mokha, thành phố cảng Dhubab và hòn đảo chiến lược Mayyun nằm giữa eo biển Bab el-Mandab. Ngày 14/9/2025, lực lượng Houthi tiếp tục chiếm giữ thêm 2 đảo chiến lược tại khu vực biển Đỏ là Greater Hanish và Lesser Hanish, nằm cách eo biển Bab el-Mandab khoảng 160km về phía Bắc[3]. Với các bước tiến này, Houthi có vị trí thuận lợi để khống chế tàu thuyền đi lại qua eo biển Bab el-Mandab - tuyến giao thương trọng yếu của khu vực và thế giới. Cũng từ đây mà biến số Houthi càng trở nên khó lường.