Ẩn sâu trong vùng đất cổ Cao Bằng có một “kho báu” thiên nhiên đặc biệt, nơi lưu giữ hệ thống di sản địa chất, địa mạo được hình thành và tiến hoá qua hàng trăm triệu năm. Việc được UNESCO công nhận là Công viên địa chất (CVĐC) toàn cầu giúp cho giá trị di sản Non nước Cao Bằng được nhận diện rõ ràng hơn, mở ra không gian phát triển mới trên nền tảng “kinh tế di sản”, trở thành nguồn lực cho sự phát triển bền vững.

Vẻ đẹp hùng vĩ và nên thơ của Thác Bản Giốc vùng Non nước Cao Bằng - một trong những thác nước tự nhiên lớn và đẹp nhất Đông Nam Á. Ảnh: thethaovanhoa.vn

Kho báu địa chất được nhận diện và vinh danh

Trải qua lịch sử địa chất kéo dài hơn 500 triệu năm, Non nước Cao Bằng hội tụ hệ thống di sản phong phú, đa dạng và có giá trị khoa học cao. Khu vực này nổi bật với địa hình karst điển hình gồm tháp, nón đá, thung lũng, hang động cùng hệ thống sông, hồ và hang ngầm liên thông, tạo nên cảnh quan thiên nhiên độc đáo. Bên cạnh đó, các tầng địa chất còn lưu giữ nhiều hoá thạch cổ sinh, ranh giới địa tầng, dấu tích đứt gãy kiến tạo và các khoáng sản quý hiếm phản ánh rõ nét tiến trình phát triển của vỏ trái đất.

Ngoài ra, Non nước Cao Bằng còn sở hữu hệ sinh thái đa dạng với nhiều loại động vật, thực vật quý hiếm. Đồng thời, đây cũng là không gian cư trú lâu đời của hơn 95% đồng bào dân tộc thiểu số với nét sinh hoạt văn hoá riêng tạo nên bức tranh văn hoá đa màu sắc chứa đựng kho tàng di sản độc đáo. Sự kết hợp hài hoà ấy đã tạo nên tiềm năng, thế mạnh, làm nền tảng cho sự phát triển bền vững của tỉnh.

Với sự nỗ lực của các cấp, các ngành, Cao Bằng đã từng bước bảo tồn, phát huy và nâng tầm giá trị di sản, hướng tới trở thành CVĐC toàn cầu. Đến ngày 12/4/2018, Hội đồng Chấp hành UNESCO đã công nhận và vinh danh Non nước Cao Bằng là CVĐC toàn cầu với gần 200 điểm di sản trải rộng trên diện tích hơn 3.683km2 gồm 3 tuyến du lịch trải nghiệm “Khám phá Phia Oắc - vùng núi của những đổi thay”, “Hành trình về nguồn cội”, “Trải nghiệm văn hoá bản địa ở xứ sở thần tiên”. Sự công nhận đó đã giúp các di sản Non nước Cao Bằng được nhận diện đầy đủ hơn, trở thành một trong những trung tâm di sản có ý nghĩa quốc tế.

Khi tiềm năng được đánh thức

Từ khi được ghi danh, Cao Bằng đã từng bước triển khai các giải pháp đồng bộ nhằm hiện thực hoá giá trị của CVĐC bằng nhiều hoạt động và đạt được nhiều kết quả quan trọng, tạo dấu ấn rõ nét.

Hệ thống các tuyến du lịch trải nghiệm được hình thành và mở rộng, kết nối các điểm di sản tiêu biểu như thác Bản Giốc, động Ngườm Ngao, khu vực Phia Oắc - Phia Đén... Việc đưa vào vận hành tuyến du lịch mới “Một thời hoa lửa” từ 09/7/2023 đã tôn vinh thêm nhiều giá trị di sản địa chất, địa mạo, cảnh quan đặc sắc, lịch sử hào hùng và văn hoá bản địa độc đáo.

Đến nay, CVĐC toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng có 4 tuyến du lịch trải nghiệm được kết nối với 57 điểm tham quan, cùng với hệ thống cơ sở vật chất trang bị đầy đủ, đồng đều theo tiêu chuẩn quốc tế. Đồng thời, Cao Bằng đang đẩy mạnh xúc tiến xây dựng tuyến du lịch trải nghiệm thứ 5 kết nối với CVĐC toàn cầu UNESCO Cao Nguyên đá Đồng Văn (tỉnh Tuyên Quang), hứa hẹn đưa đến không gian văn hoá trải nghiệm kỳ thú, nâng tầm bảo tồn, quảng bá di sản văn hoá, thúc đẩy mạnh mẽ kinh tế địa phương và phát triển du lịch bền vững ở khu vực Đông Bắc và các vùng lân cận.

Cùng với đó, nhiều mô hình và sản phẩm du lịch cộng đồng, du lịch văn hoá, sinh thái, trải nghiệm được phát triển tại các làng bản, nơi du khách có thể khám phá đời sống sinh hoạt, ẩm thực, lễ hội và nghề truyền thống của đồng bào các dân tộc Tày, Nùng, Mông, Dao, Lô Lô, Sán Chỉ. Các làn điệu dân ca, nghệ thuật trình diễn của đồng bào các dân tộc được bảo tồn và phục hồi. Chú trọng khôi phục các nghề thủ công truyền thống như dệt thổ cẩm, rèn nông cụ, làm hương, đan lát, nhuộm vải chàm…, dựa trên tri thức bản địa và giá trị truyền thống mang đến nhiều trải nghiệm thú vị cho du khách, quảng bá văn hóa bản địa, tạo việc làm, tăng thu nhập, cải thiện sinh kế cho người dân khi “lấy di sản làm trung tâm, cộng đồng làm chủ thể”.

Du khách trải nghiệm các công đoạn làm hương truyền thống tại làng hương Phia Thắp (xã Quảng Uyên). Ảnh: Internet

Cao Bằng là tỉnh đầu tiên trong cả nước triển khai trên thực địa mô hình hợp tác du lịch liên quốc gia, khi phối hợp với Trung Quốc thí điểm và đưa vào vận hành chính thức đón khách du lịch tham quan khu cảnh quan thác Bản Giốc (Việt Nam) - Đức thiên (Trung Quốc). Đăng cai tổ chức Hội nghị quốc tế về CVĐC toàn cầu mạng lưới Châu Á - Thái Bình Dương lần thứ 8 (tháng 9/2024).

Nhờ sự nỗ lực ấy, du lịch Cao Bằng đã ghi nhận sự tăng trưởng tích cực, giai đoạn 2021-2025, lượng khách đến tham quan du lịch tại Cao Bằng ước đạt 7,8 triệu lượt người, tăng trên 50%; tổng thu nhập từ khách du lịch đạt 5.500 tỉ đồng (tăng gấp 3 lần giai đoạn 2016-2020)1.

Đầu năm 2026, Cao Bằng tiếp tục lọt Top 10 những điểm đến thân thiện nhất Việt Nam năm 2026 trong khuôn khổ giải thưởng Traveller Review Awards lần thứ 14 - 2026. Đây là lần thứ 3 liên tiếp Cao Bằng được nằm trong danh sách của giải thưởng này kể từ năm 2024.

Những sự kiện nổi bật ấy đã khẳng định mạnh mẽ thương hiệu và vị thế của Non nước Cao Bằng, trở thành động lực thúc đẩy Cao Bằng phát triển du lịch xanh, xây dựng hình ảnh một điểm đến hấp dẫn, thân thiện và giàu bản sắc.

Hướng đi vì tương lai bền vững

Mặc dù tiềm năng đã được khơi mở, song, việc khai thác và phát huy CVĐC Non nước Cao Bằng tương xứng với tiềm năng đòi hỏi chiến lược dài hạn vì tương lai phát triển bền vững.

Thời gian tới, Cao Bằng cần tiếp tục nâng cao chất lượng, khai thác hiệu quả các tuyến du lịch truyền thống và 04 tuyến du lịch địa chất; nghiên cứu phát triển các tuyến du lịch mới, đặc sắc.

Tập trung khai thác không gian cụm phía Tây Bắc, tuyến số 5 của CVĐC và các tuyến liên vùng, kết nối du lịch trong nước và quốc tế. Đẩy mạnh nghiên cứu, mở rộng các tuyến du lịch liên vùng và quốc tế nhằm gia tăng tính kết nối và sức cạnh tranh.

Tiếp tục hoàn thiện hệ thống hạ tầng du lịch, nâng cao chất lượng dịch vụ, phát triển nguồn nhân lực và đa dạng hoá sản phẩm du lịch theo hướng xanh, thân thiện với môi trường gắn với địa chất, văn hoá sinh thái, bảo tồn, giữ gìn và phát huy các làng nghề thủ công truyền thống, sản phẩm nông nghiệp đặc hữu của Cao Bằng tạo thêm cơ hội việc làm và nâng cao thu nhập cho người dân.

“Đánh thức kho báu địa chất miền non nước” không chỉ là quá trình khai thác tiềm năng mà còn là hành trình nâng tầm giá trị di sản từ cấp địa phương lên tầm nhân loại. Khi được quản lý và phát huy đúng hướng, các giá trị của CVĐC toàn cầu Non nước Cao Bằng sẽ trở thành động lực quan trọng thúc đẩy phát triển kinh tế di sản bền vững, góp phần giữ gìn một di sản quý giá cho thế hệ mai sau.

Tài liệu tham khảo

1 Tỉnh ủy Cao Bằng: Văn kiện Đại hội Đại biểu Đảng bộ tỉnh Cao Bằng lần thứ XX, nhiệm kỳ 2025 - 2030, tr.16.