Kiểm soát phản ứng cảm xúc là một trong những thách thức của nhà đầu tư - Ảnh: AI
Mỗi khi thị trường chứng khoán giảm mạnh, những cụm từ như "nhà đầu tư hoảng loạn", "bán tháo diện rộng" hay "dòng tiền bắt đáy" thường xuyên xuất hiện. Tuy nhiên đằng sau các biến động của thị trường còn là sự biến động trong tâm lý con người.
Nhiều sai lầm trên thị trường không xuất phát từ việc thiếu kiến thức, mà từ cách nhà đầu tư phản ứng trước rủi ro và cảm xúc.
Những phản ứng tâm lý phổ biến khi thị trường giảm mạnh
Khi giá cổ phiếu giảm sâu, cảm giác thua lỗ thường kích hoạt phản ứng tâm lý muốn tránh tổn thất. Trong tâm lý học hành vi, hiện tượng này được gọi là "thiên kiến sợ mất mát" (loss aversion).
Theo đó một khoản lỗ thường gây cảm giác đau đớn mạnh hơn nhiều so với niềm vui khi đạt được khoản lợi nhuận tương đương. Vì vậy nhiều nhà đầu tư quyết định bán ra không hẳn vì phân tích lại triển vọng doanh nghiệp, mà để chấm dứt cảm giác lo lắng khi thị trường lao dốc.
Trớ trêu là những quyết định bán tháo này thường diễn ra sau khi giá đã giảm mạnh, tức là phần lớn rủi ro đã phản ánh vào giá cổ phiếu.
Ở chiều ngược lại, một số nhà đầu tư lại lựa chọn mua mạnh khi thị trường đang rơi với kỳ vọng "bắt đáy". Tâm lý phổ biến ở đây là ảo tưởng kiểm soát (illusion of control) - cảm giác rằng mình có thể xác định chính xác điểm đáy của thị trường.
Tuy nhiên thị trường tài chính hiếm khi vận động theo cách dễ dự đoán. Khi xu hướng giảm vẫn đang diễn ra, việc xác định chính xác đáy là rất khó. Trong nhiều trường hợp, quyết định mua không xuất phát từ định giá hấp dẫn mà từ tâm lý sợ bỏ lỡ cơ hội nếu thị trường bất ngờ hồi phục.
Đòn bẩy tài chính và cái giá của sự tự tin
Một sai lầm khác thường xuất hiện trước hoặc trong giai đoạn thị trường giảm là sử dụng đòn bẩy tài chính (margin) ở mức cao.
Trong những giai đoạn thị trường tăng kéo dài, nhiều nhà đầu tư trở nên quá tự tin và gia tăng tỉ lệ vay margin để tối đa hóa lợi nhuận. Tuy nhiên khi thị trường đảo chiều, đòn bẩy tài chính lại khiến rủi ro tăng nhanh hơn.
Không ít trường hợp nhà đầu tư buộc phải bán cổ phiếu không phải vì muốn bán, mà vì tài khoản chạm ngưỡng call margin.
Một trong những hiểu lầm phổ biến là cho rằng đầu tư chủ yếu là bài toán phân tích. Thực tế, đây cũng là bài toán tâm lý.
Charlie Munger - cộng sự lâu năm của Warren Buffett - từng nhận định nhiều người có chỉ số IQ cao vẫn trở thành nhà đầu tư tệ vì không kiểm soát được cảm xúc. Theo ông, trong đầu tư, sự kiên nhẫn, kỷ luật và khả năng chấp nhận những biến động bất lợi quan trọng không kém năng lực phân tích.
Trong những giai đoạn thị trường biến động mạnh, thách thức lớn nhất với nhà đầu tư không phải là tìm cổ phiếu tốt, mà là kiểm soát phản ứng cảm xúc của chính mình. Những quyết định như bán tháo, bắt đáy quá sớm hay sử dụng margin cao thường xuất phát từ phản ứng tâm lý khi đối mặt với sự sợ hãi và bất định.
Thị trường luôn vận động theo chu kỳ, nhưng tâm lý con người gần như không thay đổi. Và trong nhiều trường hợp, sai lầm trong đầu tư đến từ việc không kiểm soát được cảm xúc hơn là thiếu kiến thức.
VN-Index hồi phục mạnh
Tiếp đà hồi phục sau phiên lao dốc kỷ lục trước đó, thị trường chứng khoán Việt Nam duy trì sắc xanh trong phiên sáng 10-3 khi lực cầu bắt đáy tiếp tục lan tỏa.
Tính đến khoảng 11h10, VN-Index tăng 39,66 điểm (+2,4%) lên 1.692,45 điểm, trong khi HNX-Index tăng 2,25% lên 240,65 điểm và UPCoM-Index tăng 2,96% lên 122,88 điểm.
Thanh khoản thị trường đạt khoảng 24.673 tỉ đồng, với gần 938 triệu cổ phiếu được sang tay. Độ rộng thị trường nghiêng mạnh về phía bên mua khi có 547 mã tăng giá và 23 mã tăng trần, trong khi chỉ 145 mã giảm.
Đà phục hồi tập trung ở nhóm cổ phiếu vốn hóa lớn như ngân hàng, thép và công nghệ. Các mã MBB, STB, CTG, VCB, HDB và TCB đều tăng mạnh, trong khi HPG, DGC, DCM dẫn dắt nhóm nguyên vật liệu.
Ở chiều ngược lại, nhóm năng lượng diễn biến phân hóa, với BSR tăng hơn 3% nhưng các mã như PVS, PLX, PVT và OIL vẫn giảm điểm.
