Nhận diện một số quan điểm lệch lạc
Thời quan qua, có một số quan điểm nhận thức lệch lạc về vai trò của kinh tế nhà nước như sau:
Một là, một số quan điểm hiểu chưa đúng, chưa nhất quán vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước. Một trong những biểu hiện dễ thấy nhất là sự đồng nhất vai trò “chủ đạo” với tư tưởng bao trùm thị trường, dẫn đến quan điểm cho rằng kinh tế nhà nước phải hiện diện rộng khắp trong hầu hết các lĩnh vực then chốt - kể cả những lĩnh vực mà khu vực tư nhân hoàn toàn có năng lực đảm đương hiệu quả hơn. Cách hiểu này vô hình dung dẫn tới khuynh hướng can thiệp hành chính vượt mức cần thiết, làm suy giảm tính năng động và sáng tạo của các thành phần kinh tế khác.
Hai là, nhận thức lệch lạc khác là quan niệm rằng “chủ đạo” đồng nghĩa với việc được ưu tiên tiếp cận nguồn lực - từ vốn ngân sách, đất đai cho đến cơ chế, chính sách. Điều này dễ tạo ra môi trường lệch chuẩn trong phân bổ nguồn lực, hình thành tâm lý ỷ lại hoặc đặc quyền, đặc lợi của một bộ phận doanh nghiệp nhà nước - có thể là nguyên nhân không chỉ làm méo mó thị trường mà còn ảnh hưởng đến hiệu quả sử dụng tài sản công.
Cả hai quan điểm trên đều hiểu chưa đúng về vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước nên cần có những luận cứ thuyết phục để minh chứng cho vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước cả trên phương diện lý luận và thực tiễn.
Cần hiểu đúng vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước
Một là, kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo trước hết vì Nhà nước đang nắm giữ phần lớn tài sản quốc gia, bao gồm vốn, đất đai, tài nguyên, cơ sở hạ tầng, cổ phần tại các doanh nghiệp và các quyền tài sản khác. Đây là khối tài sản thuộc sở hữu toàn dân, Nhà nước được nhân dân ủy quyền quản lý. Tuy nhiên, cần phân biệt rạch ròi: sở hữu tài sản công không đồng nghĩa với kinh tế nhà nước. Chỉ khi tài sản ấy được tổ chức khai thác theo cơ chế thị trường và chấp nhận rủi ro kinh doanh, thì mới thực sự tạo ra khu vực kinh tế nhà nước đúng nghĩa.
Hai là, vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước cần được nhìn nhận theo ba phương diện hiện đại:
Chủ đạo về chiến lược và an ninh kinh tế. Kinh tế nhà nước nắm giữ các lĩnh vực trụ cột như năng lượng, tài chính - ngân hàng, hạ tầng thiết yếu, công nghiệp quốc phòng, dữ liệu quốc gia… Những lĩnh vực này không chỉ quan trọng về mặt kinh tế, mà còn gắn với chủ quyền và năng lực phòng vệ quốc gia. Khi thị trường gặp biến động hoặc khủng hoảng, đây chính là lực lượng “giữ nhịp” - bảo đảm an toàn hệ thống và năng lực phục hồi quốc gia.
Chủ đạo trong vai trò dẫn dắt và kiến tạo phát triển. Kinh tế nhà nước cần tiên phong trong các lĩnh vực có tính nền tảng hoặc rủi ro cao mà khu vực tư nhân chưa sẵn sàng tham gia - như công nghệ lõi, năng lượng tái tạo, hạ tầng số, chuyển đổi xanh, trí tuệ nhân tạo… Khi thị trường đủ trưởng thành, vai trò này sẽ chuyển hóa thành hợp tác và lan tỏa, tạo cú hích để tư nhân bứt phá.
Chủ đạo trong xây dựng môi trường thị trường lành mạnh và cạnh tranh công bằng. Là lực lượng kinh tế của toàn dân, kinh tế nhà nước cần gương mẫu về quản trị minh bạch, tuân thủ luật chơi thị trường và đi đầu trong chuyển đổi quản trị số. Vai trò chủ đạo nằm ở khả năng thiết lập niềm tin thị trường và tiêu chuẩn hóa đạo đức kinh doanh. Kinh tế nhà nước phải đi đầu, sử dụng nguồn lực tài sản quốc gia như một động lực đổi mới, mở đường cho tương lai.
Ba là, thời gian qua, kinh tế nhà nước đã khẳng định tốt vai trò chủ đạo mà các thành phần kinh tế khác không thể thay thế. Kinh tế nhà nước ngày càng khẳng định vai trò, vị thế của mình trong các thành phần kinh tế. Do bản chất và mục đích hoạt động, nên thành phần kinh tế nhà nước có vai trò chính trị - xã hội to lớn. Các doanh nghiệp trong thành phần kinh tế nhà nước luôn tiên phong trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước; đóng vai trò quan trọng trong một số ngành, lĩnh vực then chốt của nền kinh tế, như viễn thông, than, điện, xăng dầu, khai khoáng, tài chính, ngân hàng và các dịch vụ công thiết yếu bảo đảm nhu cầu tiêu dùng, sản xuất trong nước và xuất khẩu.
Các doanh nghiệp nhà nước vừa là chủ thể kinh doanh, vừa là lực lượng kinh tế nòng cốt do Nhà nước sử dụng trong tác động tham gia các hoạt động kinh tế. Là chủ thể kinh doanh, các doanh nghiệp nhà nước phải thực hiện hạch toán kinh tế, tự chủ về tài chính, hoạt động có hiệu quả để bảo đảm quá trình tái sản xuất mở rộng, bảo đảm gia tăng nguồn lực kinh tế mà Nhà nước đã đầu tư cho các doanh nghiệp này.
Tại Nghị quyết số 79-NQ/TW về kinh tế nhà nước, Đảng ta khẳng định: Kinh tế nhà nước là thành phần đặc biệt quan trọng của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Sau 80 năm xây dựng và phát triển, đặc biệt sau gần 40 năm thực hiện công cuộc đổi mới đất nước, kinh tế nhà nước luôn giữ vai trò chủ đạo, thực hiện tốt chức năng định hướng, dẫn dắt, điều tiết các hoạt động kinh tế, góp phần thúc đẩy tăng trưởng, ổn định kinh tế vĩ mô, giữ vững các cân đối lớn của nền kinh tế, bảo đảm quốc phòng, an ninh, thúc đẩy tiến bộ, công bằng xã hội, nâng cao đời sống nhân dân và vị thế Việt Nam trên trường quốc tế. Đây là nhận định rất khách quan về vai trò, đóng góp to lớn của kinh tế nhà nước ở Việt Nam thời gian qua.
Như vậy, có thể khẳng định việc xác định kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là đúng đắn, phù hợp với điều kiện của Việt Nam và là tiêu chí quan trọng bảo đảm tính định hướng xã hội chủ nghĩa cho nền kinh tế nước ta.
