Lễ tế ngựa truyền thống: Nét đặc sắc văn hóa của vùng đất Cầu Vồng

Cứ mỗi độ rằm tháng Giêng gõ cửa, vùng đất Cầu Vồng (Tân Yên, Bắc Ninh) lại rộn ràng sống lại những năm tháng hào hùng thông qua Lễ hội Đình Vồng – một Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đầy tự hào. Tâm điểm của hội làng là Lễ tế ngựa truyền thống, một nghi thức độc đáo không chỉ tái hiện tinh thần thượng võ kiên cường của 18 vị Quận công họ Dương thời Mạc cùng các nghĩa sĩ Yên Thế anh dũng, mà còn là nhịp cầu tâm linh kết nối lòng tri ân của hậu thế với các bậc tiền nhân có công giữ nước. Giữa tiếng trống hội giòn giã, không gian Đình Vồng như vang vọng bước chân ngựa chiến qua các hoạt động đua ngựa, múa võ, bắn cung nỏ... tất cả hòa quyện tạo nên một bức tranh văn hóa rực rỡ, đậm chất sử thi của vùng đất Bắc Ninh văn hiến.

Hình ảnh Lễ tế ngựa tại Đình Vồng. Ảnh: infonet.vietnamnet.vn

Đình Vồng thuộc khu di tích đình, chùa Vồng, thôn Ngò, xã Song Vân, huyện Tân Yên, Bắc Giang nay là Thôn Ngò, Xã Ngọc Thiện, Bắc Ninh. Trước đây, Đình Vồng thuộc xã Vân Cầu, tổng Vân Cầu, phủ Yên Thế bao gồm một quần thể di tích như: đình Vồng, chùa Vồng, đền Vồng, nghè Vồng, ngòi Vồng và cầu Vồng. Đình Vồng được khởi dựng vào năm 1704 với quy mô lớn, kiến trúc và điêu khắc tinh xảo mang đậm nét kiến trúc của người Việt, tuy nhiên theo thời gian nhiều kiến trúc đã xuống cấp nên Đình Vồng mới đây đã được trùng tu lại.

“Đình Vồng là nơi tôn thờ các tướng sỹ của nghĩa quân Yên Thế. Chùa Vồng thờ Phật và thờ Mẫu. Đền Vồng cũng thờ Đức Thánh Cao Sơn, Quý Minh và các tướng sĩ của nghĩa quân Yên Thế. Nghè Vồng thờ 18 vị Quận Công họ Dương và Dương phu nhân là Cao Xuân Lộc - một nữ tướng tài thời Lê, Mạc và thờ các tướng lĩnh, quân sĩ của nghĩa quân Yên Thế. Quần thể di tích Cầu Vồng là một trong 23 điểm di tích về cuộc khởi nghĩa nông dân Yên Thế ở Bắc Giang được Thủ tướng Chính phủ ra Quyết định số 548/QĐ-TTg ngày 10/5/2012 xếp hạng là Di tích quốc gia đặc biệt”[1]. Trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, nhiều thủ lĩnh của phong trào khởi nghĩa nông dân Yên Thế thường về Đình Vồng tế cờ, xin thần linh phù hộ để làm lễ xuất quân. Điều này cho thấy, Cầu Vồng là một vùng đất thiêng.

Theo dân gian, Lễ hội Đình Vồng đã có từ lâu đời, được chính quyền và nhân dân địa phương tổ chức long trọng vào ngày 15 tháng Giêng hằng năm thu hút đông đảo người dân, du khách thập phương tham gia. Với giá trị văn hóa đặc trưng của vùng đất Cầu Vồng, Lễ hội Đình Vồng đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia năm 2015. Hiện nay, “Lễ hội Đình Vồng còn lưu giữ được những nét đặc sắc, mang đậm dấu ấn văn hóa truyền thống của dân tộc như lễ rước, lễ tế, dâng hương và các trò chơi dân gian như cờ tướng, vật, võ cổ truyền, đánh đu… Trong đó có Lễ tế ngựa hết sức độc đáo, mang đậm tinh thần thượng võ của mảnh đất, con người Cầu Vồng, Yên Thế xưa”[2]. Giữa không gian linh thiêng của vùng đất Cầu Vồng – nơi hội tụ hào khí của các bậc tiền nhân, hình tượng con ngựa không chỉ đơn thuần là một con vật trong đời sống mà đã được nâng tầm thành một biểu tượng văn hóa đặc sắc. Để hiểu vì sao nghi lễ tế ngựa lại trở thành "linh hồn" của lễ hội Đình Vồng , trước hết cần nhìn nhận lại vị trí của loài vật này trong tâm thức người Việt xưa.

Ngựa vốn là loài vật gần gũi, quen thuộc trong đời sống người Việt từ xa xưa. Trong hoạt động lao động sản xuất, ngựa được sử dụng để cày ruộng, kéo xe, chở hàng, giúp con người đi lại nhanh và thuận tiện hơn trên những chặng đường xa. Trong lịch sử đấu tranh dựng nước và giữ nước, ngựa còn là chiến mã trung thành, gắn liền với hình ảnh các vị anh hùng dân tộc trên sa trường. Theo quan niệm người xưa, ngựa còn được xem là biểu tượng của sự thông minh, sự nhanh nhẹn, mạnh mẽ, trung thành tận tụy với năng lượng sung mãn; là biểu tượng của tài lộc, thịnh vượng, thăng tiến và thành công. Trong đời sống của người xưa, ngựa  cũng “được coi là biểu tượng của phú quý và quyền lực, thường chỉ dành cho bậc quan chức. Từ thời nhà Lý, các trạng nguyên được trao mũ áo và võng ngựa vinh quy, thể hiện sự vinh quang và hãnh diện. Trong văn hóa tâm linh, ngựa còn là phương tiện đi lại cho các vị thần linh khi các Ngài đi giảng đạo, đi chầu,... Theo dân gian truyền lại, khi các vị thần phật giáng thế, tham gia đánh trận dẹp loạn hoặc đi muôn nơi tạo phúc cho dân, họ luôn rong ruổi trên lưng ngựa nên do đó, khi đã về trời, hình ảnh của các vị thần luôn gắn với hình ảnh con ngựa”[3]. Theo thời gian, hình tượng con ngựa đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa tâm linh của người Việt. Kế thừa những tầng nấc ý nghĩa tốt đẹp đó của dân tộc , riêng tại Đình Vồng, lễ tế ngựa còn mang theo một sứ mệnh thiêng liêng hơn cả. Đó là sự kết nối trực tiếp với dòng tộc họ Dương và tinh thần thượng võ của nghĩa quân Yên Thế năm nào. Lễ tế ngựa truyền thống ở Đình Vồng không chỉ là sự kế tục quan niệm xưa về hình tượng con ngựa trong đời sống và văn hóa dân gian, mà còn mang nét độc đáo riêng khi việc lựa chọn ngựa để tiến hành lễ tế tại Đình Vồng nhằm tôn vinh tinh thần thượng võ, lòng dũng cảm và công lao to lớn của ba anh em họ Dương (Dương Quốc Minh, Dương Hùng Lượng và Dương Hồng Lương[4]). Nghi lễ này không chỉ thể hiện lòng tri ân đối với những người anh hùng trong lịch sử, mà còn khẳng định sự tiếp nối truyền thống yêu nước, anh dũng và kiên cường của cha ông ta trong sự nghiệp dựng nước và giữ nước.

Lễ tế ngựa truyền thống tại Đình Vồng (Thôn Ngò, Ngọc Thiện, Bắc Ninh) dù mang tính biểu tượng (trước đây dùng ngựa thật hoặc hình nộm, nay do thanh niên tái hiện) là nghi lễ quan trọng với nhiều nghi thức trang nghiêm, bao gồm: Lễ rước ngựa đến đình, dâng hương, lễ vật (thường có bánh chưng, xôi gấc, lợn quay), đọc văn tế, dâng rượu, và kết thúc bằng màn dâng hiến ngựa vào "sân đấu" tượng trưng, mang ý nghĩa cầu cho quốc thái dân an, mùa màng bội thu, và tỏ lòng biết ơn các vị tiền nhân có công dựng làng, lập ấp.

Lễ rước ngựa: Ngựa được lựa chọn cẩn thận, thường là những con khỏe mạnh, được trang hoàng lộng lẫy. Ngựa sẽ được rước quanh làng và tiến về đình Vồng trong tiếng nhạc, tiếng trống tưng bừng.

Lễ dâng hương và vật phẩm: Đại diện dân làng (thường là các bậc cao niên, chức sắc) dâng hương lên bàn thờ Thành hoàng. Các lễ vật như bánh chưng, xôi gấc đỏ, thịt lợn quay, gà luộc, hoa quả... được dâng lên với lòng thành kính.

Đọc văn tế: Một bài văn tế trang trọng được đọc lên với âm hưởng hào hùng, ca ngợi công đức của các bậc tiền nhân, cầu mong sự phù hộ cho dân làng. Văn tế nhấn mạnh tinh thần thượng võ, ý chí kiên cường của người dân đất Cầu Vồng xưa trong việc đánh đuổi giặc ngoại xâm.

Lễ tế thần và dâng rượu: Thầy cúng thực hiện các nghi thức tế lễ, rót rượu mời thần linh và các bậc tiền nhân.

Tế ngựa (Điểm nhấn của Lễ hội): Đây là phần độc đáo, mô phỏng lại việc dâng hiến sức ngựa để phục vụ việc binh, giữ làng. Ngựa được dắt ra sân đình, thực hiện các động tác như phi nước đại, dừng lại trước ban thờ. Đôi khi có nghi thức "múa lân" hay các trò diễn mang tính thượng võ đi kèm. Màn dâng hiến ngựa tượng trưng, mang ý nghĩa cầu cho quốc thái dân an, mùa màng bội thu, và tỏ lòng biết ơn các vị tiền nhân có công dựng làng, lập ấp, huấn luyện quân sĩ.

Kết thúc lễ tế: Sau khi các nghi thức chính hoàn thành, ngựa tế được rước quanh sân đình hoặc khu vực hành lễ trong tiếng trống, tiếng chiêng rộn rã trước khi chuyển sang phần hội (đua ngựa thật, vật, võ cổ truyền…).

Hình ảnh Lễ tế ngựa tại Đình Vồng. Ảnh: https://tmdt.bacgiang.gov.vn

Dẫu trải qua bao thăng trầm lịch sử, những nghi thức trang nghiêm ấy vẫn được dân làng gìn giữ vẹn nguyên về phần "hồn". Tuy nhiên, để phù hợp với điều kiện thực tế và bảo tồn bền vững di sản trong bối cảnh mới, hình thức thể hiện đã có những sự thay đổi đầy sáng tạo. Hiện nay, nghi thức tế ngựa truyền thống tại Đình Vồng vẫn được lưu giữ, duy trì nhưng những chú ngựa xưa kia đã được thay thế bằng các thanh niên, trai tráng khỏe mạnh trong làng để tiến hành các nghi thức tế ngựa mang tính tượng trưng. Màn tế ngựa truyền thống được các thanh niên thực hiện một cách nghiêm trang, thành kính không chỉ tái hiện hình ảnh hào hùng của cha ông trong công cuộc dựng nước và giữ nước mà còn góp phần giáo dục thế hệ trẻ địa phương về truyền thống lịch sử và những giá trị văn hóa đặc sắc của dân tộc.

Việc bảo tồn Lễ tế ngựa truyền thống tại Đình Vồng ngày nay đang phải đối mặt với một số thách thức như: sự mai một của giá trị văn hoá trong giới trẻ, áp lực của đô thị hoá và kinh tế thị trường khiến nhiều phong tục truyền thống bị lãng quên, cùng với hạn chế về nguồn lực và sự hỗ trợ chính sách cho các hoạt động văn hoá phi vật thể tại địa phương. Do vậy, việc giữ gìn lễ tế ngựa mang ý nghĩa vô cùng quan trọng trong việc bảo tồn bản sắc văn hoá độc đáo của cộng đồng, ghi nhớ lịch sử gắn bó giữa con người với con ngựa trong sản xuất và chiến đấu, đồng thời góp phần tăng cường niềm tự hào, gắn kết cộng đồng tại địa phương. Lễ tế ngựa không chỉ là một di sản văn hóa quý báu của người dân vùng đất Cầu Vồng xưa, mà còn mang giá trị giáo dục sâu sắc đối với các thế hệ mai sau. Thông qua nghi lễ trang trọng này, người trẻ được bồi đắp lòng biết ơn, niềm tự hào dân tộc, ý thức trân trọng truyền thống và biết gìn giữ những phong tục tốt đẹp mà cha ông để lại. Bên cạnh đó, việc bảo tồn và phát huy lễ tế ngựa còn góp phần định hướng phát triển du lịch văn hóa bền vững, giúp lan tỏa những giá trị nhân văn, tinh thần đoàn kết và bản sắc riêng của địa phương tới du khách trong và ngoài nước.

Tóm lại, hình ảnh con ngựa trong Lễ hội Đình Vồng vừa mang ý nghĩa lịch sử - văn hóa sâu sắc, vừa thể hiện đời sống tâm linh phong phú, kết nối con người với cội nguồn và ước vọng về một cuộc sống ấm no, bình yên, hạnh phúc. Lễ tế ngựa truyền thống tại Đình Vồng, xã Ngọc Thiện, tỉnh Bắc Ninh không chỉ là nghi thức tâm linh mà còn là dịp để gắn kết cộng đồng, bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của địa phương. Lễ tế ngựa tại Đình Vồng còn là một biểu tượng văn hóa thể hiện lòng biết ơn đối với các vị thần, cầu mong một năm mới an lành, thịnh vượng và thể hiện niềm tự hào, tinh thần thượng võ của người dân vùng đất Cầu Vồng. Ngày nay, lễ hội Đình Vồng cũng là một trong những lễ hội tiêu biểu nhằm giáo dục thế hệ trẻ về truyền thống yêu nước, tinh thần thượng võ của dân tộc và góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa vùng đất Bắc Ninh ngày nay.