Trong khoảng thời gian 1954–1959, những đóng góp của Phạm Hữu Lầu đối với cách mạng miền Nam nổi bật nhất là hai phương diện: cùng Xứ ủy lãnh đạo cuộc đấu tranh chính trị, giữ gìn và duy trì lực lượng cách mạng; đồng thời trực tiếp tham gia tổ chức công tác tài chính của Xứ ủy, tạo nguồn lực vật chất phục vụ hoạt động của tổ chức trong điều kiện bí mật, bị địch bao vây, đánh phá.

Cùng Xứ ủy Nam Bộ lãnh đạo đấu tranh chính trị, giữ gìn và duy trì lực lượng cách mạng

Sau năm 1954, một bộ phận lớn cán bộ, đảng viên và lực lượng vũ trang cách mạng miền Nam tập kết ra miền Bắc. Những cán bộ, đảng viên ở lại miền Nam phải chuyển sang hoạt động bí mật trong điều kiện chính quyền Ngô Đình Diệm từng bước xây dựng bộ máy đàn áp và kiểm soát xã hội.

Đây là sự thay đổi rất lớn về phương thức hoạt động của cách mạng. Trong kháng chiến chống thực dân Pháp, Đảng có vùng căn cứ, có lực lượng vũ trang và chính quyền cách mạng ở nhiều địa bàn. Sau năm 1954, những điều kiện đó không còn như trước. Tổ chức Đảng phải hoạt động trong lòng đối phương, dựa vào dân, xây dựng cơ sở bí mật và đặc biệt coi trọng việc bảo toàn cán bộ.

Hội nghị thành lập Xứ ủy Nam Bộ tháng 10/1954 vì vậy có ý nghĩa quan trọng đối với việc tổ chức lại lực lượng cách mạng. Phạm Hữu Lầu, với cương vị Ủy viên Thường vụ, Phó Bí thư Xứ ủy, tham gia trực tiếp vào tập thể lãnh đạo chịu trách nhiệm trước Trung ương về phong trào cách mạng Nam Bộ.

Kinh nghiệm hoạt động lâu năm ở Nam Bộ, từng giữ nhiều cương vị lãnh đạo trong kháng chiến chống Pháp, giúp đồng chí có điều kiện hiểu rõ địa bàn, phong trào quần chúng và đặc điểm hoạt động của tổ chức Đảng ở Nam Bộ. Trên cương vị lãnh đạo Xứ ủy, đồng chí cùng các đồng chí trong Thường vụ phải giải quyết một vấn đề hết sức khó khăn: làm thế nào vừa duy trì đấu tranh, vừa không để địch tiêu diệt lực lượng cách mạng.

Đây không phải là một bài toán đơn giản. Nếu đấu tranh công khai, tập trung lực lượng trong điều kiện địch kiểm soát chặt chẽ, tổ chức có nguy cơ bị lộ và bị phá vỡ. Nhưng nếu thu mình, ngừng hoạt động thì phong trào có thể mất cơ sở, quần chúng mất niềm tin, tổ chức Đảng bị phân tán.

Vì vậy, một trong những đóng góp quan trọng của Phạm Hữu Lầu cùng tập thể Xứ ủy là góp phần xử lý mối quan hệ giữa đấu tranh và bảo toàn lực lượng, giữa yêu cầu trước mắt và nhiệm vụ lâu dài.

Trong những năm đầu sau Hiệp định Giơnevơ, đấu tranh chính trị là phương thức chủ yếu của cách mạng miền Nam. Các hoạt động vận động quần chúng, đấu tranh đòi thi hành Hiệp định, chống bắt bớ, khủng bố, đòi các quyền dân sinh, dân chủ được triển khai ở nhiều địa phương.

Tuy nhiên, chính quyền Ngô Đình Diệm ngày càng tăng cường các hoạt động đàn áp, đặc biệt là chính sách “tố cộng, diệt cộng”. Điều này làm cho phong trào cách mạng đứng trước những tổn thất nghiêm trọng.

Trong hoàn cảnh ấy, Xứ ủy Nam Bộ phải tập trung giữ gìn lực lượng, củng cố cơ sở và bảo vệ những hạt nhân lãnh đạo của phong trào. Đồng chí cùng tập thể Xứ ủy đã tập trung lãnh đạo giữ gìn lực lượng cách mạng, chống chính sách “tố cộng, diệt cộng”, củng cố tổ chức Đảng và duy trì phong trào.

Ý nghĩa của chủ trương này không chỉ nằm ở việc bảo vệ một số cán bộ, đảng viên cụ thể. Quan trọng hơn, đó là bảo vệ hạt nhân chính trị của phong trào cách mạng miền Nam.

Một cán bộ được bảo vệ có thể tiếp tục duy trì một cơ sở; một cơ sở được duy trì có thể giữ được mối liên hệ với quần chúng; nhiều cơ sở được bảo toàn sẽ tạo nên mạng lưới để phong trào có thể phục hồi khi điều kiện thay đổi.

Các biện pháp bảo vệ cán bộ thời kỳ này có “dâm”, “điều” và “lắng”.

Do đó, “giữ lực lượng” trong giai đoạn 1954–1959 cần được hiểu là một nhiệm vụ có ý nghĩa chiến lược, chứ không phải một biện pháp tình thế đơn thuần.

Một vấn đề lớn đặt ra đối với Xứ ủy Nam Bộ trong những năm 1956–1959 là sự thay đổi ngày càng rõ của tình hình.

Đấu tranh chính trị đơn thuần ngày càng khó có thể bảo vệ cán bộ và quần chúng trước chính sách đàn áp bằng bạo lực của chính quyền Ngô Đình Diệm. Các tài liệu về Xứ ủy Nam Bộ cho thấy trong quá trình đó, phong trào từng bước chuyển sang kết hợp đấu tranh chính trị với tự vệ vũ trang và xây dựng lực lượng.

Sau khi đồng chí Lê Duẩn ra Bắc, đồng chí Phạm Hữu Lầu được giao Quyền Bí thư Xứ ủy trong một thời điểm phong trào cách mạng miền Nam đang gặp nhiều khó khăn.

Trên cương vị đó, đồng chí cùng tập thể lãnh đạo Xứ ủy phải xử lý những vấn đề thực tiễn hết sức phức tạp: vừa chấp hành sự lãnh đạo của Trung ương, vừa xuất phát từ thực tiễn miền Nam; vừa giữ gìn lực lượng, vừa từng bước tìm phương thức đấu tranh thích hợp trước sự đàn áp của đối phương.

Sự chuyển biến về phương thức đấu tranh là kết quả của quá trình lãnh đạo tập thể của Xứ ủy Nam Bộ và sự chỉ đạo của Trung ương. Tuy nhiên, với cương vị Ủy viên Thường vụ, Phó Bí thư rồi Quyền Bí thư Xứ ủy, đồng chí là một thành viên chủ chốt trong quá trình đó. Vai trò của đồng chí thể hiện ở việc tham gia xử lý những vấn đề cụ thể của phong trào trong một thời điểm đặc biệt khó khăn.

Nhìn lại giai đoạn 1954–1959, có thể thấy một trong những thành quả quan trọng của Xứ ủy Nam Bộ là không để tổ chức cách mạng bị tiêu diệt hoàn toàn trong những năm bị đàn áp khốc liệt.

Thực tiễn cách mạng miền Nam cho thấy đấu tranh chính trị đơn thuần, dù phát triển đến cao trào, cũng không thể giải quyết yêu cầu mới; nhiệm vụ đặt ra đối với Xứ ủy là phải tìm phương thức để duy trì lực lượng, không để địch tiêu diệt lực lượng cách mạng miền Nam.

Trong quá trình đó, Phạm Hữu Lầu là một trong những cán bộ lãnh đạo chủ chốt tham gia giải quyết nhiệm vụ ấy.

Giá trị lịch sử của đóng góp này nằm ở chỗ: bảo toàn lực lượng trong một thời kỳ thoái trào chính là tạo ra khả năng phục hồi và phát triển phong trào trong giai đoạn tiếp theo.

Nếu tổ chức Đảng bị phá vỡ hoàn toàn, nếu cơ sở quần chúng không còn, nếu cán bộ bị tiêu diệt hoặc mất liên lạc, thì khi điều kiện lịch sử thay đổi, phong trào rất khó có thể nhanh chóng khôi phục.

Bởi vậy, cùng Xứ ủy giữ gìn lực lượng chính trị trong giai đoạn 1954–1959 là một đóng góp quan trọng của Phạm Hữu Lầu đối với cách mạng miền Nam.

Phụ trách công tác tài chính, bảo đảm điều kiện vật chất cho hoạt động của Xứ ủy Nam Bộ

Nếu giữ gìn lực lượng là nhiệm vụ có ý nghĩa chính trị – tổ chức thì công tác tài chính là một trong những điều kiện vật chất bảo đảm cho nhiệm vụ đó có thể thực hiện.

Đối với một tổ chức hoạt động bí mật, tài chính không chỉ là vấn đề thu – chi. Nó liên quan trực tiếp đến việc nuôi dưỡng cán bộ, bảo đảm giao thông liên lạc, xây dựng cơ sở, mua sắm phương tiện, duy trì địa điểm hoạt động và bảo đảm những điều kiện tối thiểu để tổ chức có thể tồn tại.

Ban Tài chính Xứ ủy Nam Bộ, được thành lập tại Khu tập kết Cà Mau trong thời kỳ chuyển quân tập kết ra miền Bắc, đồng chí Phạm Hữu Lầu, Ủy viên Thường vụ Xứ ủy Nam Bộ, làm Trưởng ban, đồng chí Võ Phát làm Phó ban.

Sau Hiệp định Giơnevơ, cách mạng miền Nam cần một nguồn lực tài chính đủ để duy trì hoạt động của tổ chức Đảng và cán bộ ở lại.

Nguồn tài chính thời kỳ đầu gồm số vàng, tiền Đông Dương Ngân hàng được giữ lại sau thời kỳ tập kết và những nguồn được bí mật đưa vào sau đó; đồng thời dựa vào nguồn thu từ các tổ chức “bình phong” làm ăn công khai, hợp pháp trong lòng địch.

Điều này cho thấy công tác tài chính ngay từ đầu đã được đặt trong một phương thức tổ chức rất đặc biệt.

Đảng không thể công khai huy động tài chính như trong điều kiện vùng tự do. Các nguồn lực phải được bảo vệ, phân tán và sử dụng thận trọng. Đồng thời, cần tạo ra những nguồn thu mới để giảm sự phụ thuộc vào những nguồn vốn ban đầu.

Đây là lý do các cơ sở kinh tế công khai trở thành một bộ phận quan trọng của công tác tài chính.

Các cơ sở kinh doanh được tổ chức ở nhiều lĩnh vực khác nhau, trong đó có vận tải, xưởng cưa và các hoạt động thương mại. Một số cơ sở vừa có chức năng kinh tế, vừa có thể làm địa điểm liên lạc và hỗ trợ cán bộ hoạt động bí mật[1].

Theo hồi ức của đồng chí Nguyễn Văn Phi (Mười Phi), Ban Tài chính Xứ ủy chỉ định một số đảng viên xây dựng cơ sở công khai làm tài chính cho Đảng; Phạm Hữu Lầu trực tiếp giao nhiệm vụ cho từng người. Nguyễn Văn Phi được giao xây dựng một cửa hàng mua bán tạp phẩm tại đường Huỳnh Quang Tiên ở Sài Gòn, vừa hoạt động công khai, vừa che giấu điểm liên lạc nội bộ. Sau đó, ông tiếp tục tham gia một cơ sở trại cưa máy Dân Sanh.[2]

Phần mộ đồng chí Phạm Hữu Lầu được bố trí tại vị trí trang trọng trong Nghĩa trang Liệt sĩ tỉnh Đồng Tháp (Ảnh: Thanh Mai)

Như vậy, vai trò của đồng chí Phạm Hữu Lầu không chỉ dừng ở việc “phụ trách” trên danh nghĩa. Đồng chí trực tiếp giao nhiệm vụ và tổ chức cán bộ thực hiện những công việc cụ thể, giao nhiệm vụ xây dựng các cơ sở công khai và chỉ đạo việc thay đổi địa bàn, xây dựng mạng lưới liên lạc.

Qua đó có thể thấy một đặc điểm nổi bật trong tư duy tổ chức của Phạm Hữu Lầu: tài chính phải gắn với tổ chức, kinh tế phải gắn với yêu cầu bảo đảm an toàn cho cán bộ và đường dây liên lạc.

Cơ sở kinh tế vì vậy có nhiều chức năng: tạo nguồn thu, che giấu hoạt động, tạo điều kiện đi lại, liên lạc và duy trì cán bộ.

Ban tài chính Xứ ủy chủ trương từ bảo toàn nguồn vốn đến tổ chức hoạt động kinh tế lâu dài. Trong hoàn cảnh địch kiểm soát chặt chẽ, việc bảo toàn tiền bạc cũng quan trọng như việc tạo ra tiền. Một cơ sở tài chính bị phát hiện có thể không chỉ làm mất nguồn vốn mà còn dẫn đến việc lộ cán bộ, lộ địa điểm, lộ đường dây và phá vỡ cả một mạng lưới. Do đó, các cơ sở phải có khả năng thích ứng với tình hình.

Từ năm 1955, một số cán bộ được bố trí ở lại miền Nam làm nòng cốt cho công tác tài chính; một số cơ sở hoạt động công khai tại Sài Gòn như mở xưởng cưa, mua xe vận tải, tàu buôn vận chuyển hàng. Đến năm 1957, một số cơ sở bị đánh phá phải chuyển sang Campuchia để tiếp tục hoạt động kinh tế, bảo tồn vốn và tạo nguồn sinh lợi.[3]

Điều đó cho thấy công tác tài chính đã chuyển từ việc bảo quản nguồn lực còn lại sang xây dựng khả năng tự tạo nguồn lực.Đây là bước phát triển quan trọng. Nếu chỉ sử dụng số tiền, vàng có sẵn thì nguồn lực sẽ dần cạn kiệt. Muốn hoạt động lâu dài phải có khả năng tái tạo nguồn lực. Chính vì vậy, tổ chức các cơ sở kinh doanh công khai là một giải pháp có ý nghĩa đối với sự tồn tại lâu dài của tổ chức cách mạng.

Với cương vị Trương Ban Tài chính Xứ ủy, đóng góp của Phạm Hữu Lầu trong công tác tài chính không nên được hiểu đơn giản là quản lý tiền bạc.

Trong điều kiện hoạt động bí mật, tài chính trở thành một bộ phận của hệ thống bảo đảm cho tổ chức cách mạng tồn tại.Muốn cán bộ hoạt động phải có kinh phí. Muốn có kinh phí phải có nguồn thu. Muốn có nguồn thu phải có cơ sở kinh tế. Muốn cơ sở kinh tế hoạt động được phải có cán bộ và tổ chức. Muốn cán bộ không bị lộ phải có vỏ bọc và hệ thống liên lạc an toàn. Các yếu tố đó tạo thành một vòng liên kết chặt chẽ.

Vì vậy, việc Phạm Hữu Lầu cùng các cán bộ tài chính tổ chức các cơ sở kinh tế công khai có ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi tài chính thuần túy. Đó là một phương thức tạo dựng hậu cần vật chất và tổ chức cho hoạt động của Đảng trong điều kiện đặc biệt.

Có thể nói, hai đóng góp lớn nhất của đồng chí Phạm Hữu Lầu trong giai đoạn cách mạng 1954-1959 tại miền Nam tập trung trên hai phương diện, cùng Xứ ủy Nam Bộ lãnh đạo cuộc đấu tranh chính trị giữ gìn và bảo vệ lực lượng cách mạng và phụ trách công tác tài chính của Đảng bộ Nam Bộ. Điểm đáng chú ý là đồng chí Phạm Hữu Lầu qua nhiều năm bị tù đày và hoạt động cách mạng gian khổ trong kháng chiến chống thực dân Pháp, nhưng đã không tập kết ra Bắc mà đã ở lại miền Nam, tham gia Xứ ủy Nam Bộ lãnh đạo cuộc đấu tranh thống nhất đất nước đến hơi thở cuối cùng ngày 16/12/1959.

 

[1] Ban Tài chính Quản trị Trung ương: Biên niên sử hoạt động Tài chính của Đảng Cộng sản Việt Nam, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2000, tr. 204–205.

[2] Nguyễn Văn Phi (Mười Phi), hồi ức về công tác tài chính Nam Bộ, được dẫn trong “Chuyển ngân trong chống Mỹ: Ngày đầu mở lối”, Báo Vietnamnet.vn ngày 28/4/2012.

[3] “Cùng làm nên đại thắng 30-4”, Tuổi Trẻ Online, tư liệu về Ban Tài chính Xứ ủy Nam Bộ do đồng chí Phạm Hữu Lầu trực tiếp phụ trách, các cơ sở kinh doanh được xây dựng tại Sài Gòn và một số cơ sở chuyển sang Campuchia từ năm 1957.