Nội dung cốt lõi trong tư tưởng Hồ Chí Minh về pháp luật
Tư tưởng Hồ Chí Minh về pháp luật là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa giá trị truyền thống dân tộc, tinh hoa pháp lý nhân loại và nền tảng chủ nghĩa Mác - Lênin.
Trước hết, phải xây dựng hệ thống pháp luật và tổ chức thực thi pháp luật nghiêm minh. Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định Hiến pháp và pháp luật giữ vai trò tối quan trọng trong việc quản lý xã hội và xây dựng Nhà nước pháp quyền. Theo Người, pháp luật không chỉ nằm trên giấy tờ mà phải được thực thi một cách nghiêm túc, công bằng và không có ngoại lệ. Người nhấn mạnh: “Nước ta là nước dân chủ, nghĩa là nước nhà do nhân dân làm chủ”; Quyền lợi đi đôi với nghĩa vụ; khi nhân dân có quyền làm chủ thì đồng thời phải có bổn phận công dân, giữ đúng đạo đức và tuân thủ pháp luật Nhà nước.
Pháp luật là công cụ bảo đảm “Dân là chủ và dân làm chủ”. Trong tư tưởng của Người, pháp luật sinh ra không phải để cai trị mà để phục vụ và bảo vệ nhân dân. Pháp luật phải mang giá trị nhân văn, lấy lợi ích của nhân dân làm trung tâm và là cơ chế để kiểm soát quyền lực nhà nước. Mọi quyền hành và lực lượng đều ở nơi dân; chính quyền từ cấp xã đến Trung ương đều do dân bầu ra. Pháp luật thiết lập hành lang để bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của người dân, đồng thời ngăn chặn sự lạm quyền từ phía các cơ quan công quyền.
Pháp luật là cơ sở điều chỉnh hành vi của người cán bộ. Chủ tịch Hồ Chí Minh coi pháp luật là nền tảng để uốn nắn và điều chỉnh hành vi của đội ngũ cán bộ. Cán bộ là yếu tố quyết định hiệu quả thực thi pháp luật, do đó họ phải là những người tiên phong, gương mẫu. Người yêu cầu cán bộ phải phục tùng nghiêm kỷ luật của Đảng và gương mẫu chấp hành pháp luật của Nhà nước. Để hoàn thiện đội ngũ, Người đề xuất 5 giải pháp: trao quyền tự chủ; khuyến khích nâng cao năng lực; thường xuyên kiểm tra; thuyết phục sửa chữa khi mắc lỗi; và bảo đảm điều kiện làm việc thiết yếu.
Sự gắn kết hữu cơ giữa pháp luật và đạo đức là một điểm đặc sắc trong tư tưởng Hồ Chí Minh, trong đó đạo đức là nền tảng của pháp luật. Pháp luật và đạo đức không tách rời mà hỗ trợ nhau hướng tới mục tiêu cao nhất là hạnh phúc của nhân dân. Đạo đức giúp pháp luật thực sự "của dân, do dân, vì dân". Người coi cán bộ là “cái gốc của mọi công việc” và là nhân tố hàng đầu bảo đảm sự thực thi hiệu quả của cả pháp luật lẫn đạo đức trong đời sống.
Thực trạng và nhu cầu nâng cao ý thức pháp luật của cán bộ cơ sở
Cấp cơ sở là nơi trực tiếp đưa đường lối của Đảng, pháp luật của Nhà nước vào đời sống. Tuy nhiên, nếu cán bộ không đi sâu đi sát, không nắm chắc thực tiễn thì chính sách dù đúng đắn cũng dễ bị thi hành lệch lạc, gây mất lòng dân. Thực tế đòi hỏi một đội ngũ cán bộ không chỉ giỏi chuyên môn mà còn phải có tinh thần "dám nghĩ, dám làm" vì lợi ích chung theo tinh thần Nghị quyết 26-NQ/TW về tập trung xây dựng đội ngũ cán bộ các cấp, nhất là cấp chiến lược đủ phẩm chất, năng lực và uy tín ngang tầm nhiệm vụ
Để vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh trong nâng cao ý thức pháp luật cho cán bộ cấp cơ sở, trước hết cần nâng cao nhận thức của cấp ủy và chính quyền các cấp. Việc giáo dục pháp luật phải bắt đầu từ sự thay đổi trong nhận thức của người đứng đầu. Đẩy mạnh việc học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh gắn với nhiệm vụ cụ thể của địa phương. Trang bị kiến thức pháp luật vững vàng và kỹ năng vận dụng sáng tạo để giải quyết các vấn đề đặc thù tại cơ sở.
Hồ Chí Minh nhắc nhở cán bộ phải gần dân, học hỏi kinh nghiệm từ quần chúng, phải rèn luyện ý thức pháp luật thông qua thực tiễn công tác. Qua thực tiễn, cán bộ sẽ hiểu rõ tâm tư, nguyện vọng của dân, từ đó thực hiện công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật hiệu quả hơn. Sự thấu hiểu thực địa giúp củng cố niềm tin của nhân dân vào hệ thống chính trị.
Đổi mới quy trình công tác cán bộ và công tác đào tạo, bồi dưỡng. Công tác huấn luyện cán bộ cần được thực hiện bài bản, có kế hoạch và phương hướng rõ ràng, có lộ trình, mục tiêu rõ ràng, gắn liền với nhu cầu thực tế của từng địa phương. Gắn công tác đào tạo với các quy định hiện hành như Chỉ thị 05-CT/TW, Nghị quyết 18, 26 và Nghị định số 150/2025/NĐ-CP của Chính phủ: Quy định tổ chức các cơ quan chuyên môn thuộc Ủy ban nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương và Ủy ban nhân dân xã, phường, đặc khu thuộc tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương.
Tư tưởng Hồ Chí Minh hướng tới việc "trao quyền tự chủ" và khuyến khích cán bộ nâng cao trình độ chuyên môn gắn với chức trách được giao. Do đó, cần xây dựng tiêu chuẩn đánh giá cán bộ dựa trên vị trí việc làm để thúc đẩy tinh thần tự học, tự rèn luyện, giúp cán bộ biết mình "thiếu gì, cần gì" để chủ động tự đào tạo, bồi dưỡng. Chú trọng đào tạo kiến thức pháp luật và kỹ năng thực tế. Cán bộ cơ sở phải nắm chắc luật để hướng dẫn dân, đồng thời bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của nhân dân. Không chỉ học thuộc lòng văn bản, cán bộ cần được huấn luyện kỹ năng xử lý tình huống thực tế, giải quyết công việc phù hợp với đặc thù của từng địa phương
Gắn đào tạo, bồi dưỡng với các khâu khác của công tác cán bộ, coi đào tạo là quá trình sàng lọc. Những cán bộ có kết quả học tập, rèn luyện tốt phải được ưu tiên quy hoạch, bổ nhiệm để tạo động lực phấn đấu cho cán bộ. Với những lỗi lầm do trình độ hoặc khách quan, quy trình cần mang tính nhân văn bằng cách thuyết phục họ tự sửa chữa và tạo điều kiện thiết yếu để họ yên tâm công tác, khắc phục sai phạm
Tăng cường kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm. Kiểm tra, giám sát không phải để trừng phạt mà để giúp cán bộ tiến bộ và củng cố niềm tin của nhân dân. Phát huy vai trò của Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể chính trị - xã hội trong việc giám sát thực thi pháp luật. Kiên quyết đưa ra khỏi đội ngũ những phần tử biến chất, giáo dục không được. Đồng thời, cần kịp thời khen thưởng và nhân rộng các điển hình tiên tiến trong thực thi pháp luật.
Đổi mới công tác cán bộ chính là thực hiện tốt chu trình: Đào tạo có trọng điểm; Đánh giá bằng thực tiễn; Sàng lọc nghiêm minh. Điều này đảm bảo mỗi cán bộ cấp cơ sở không chỉ là người "thạo việc" mà còn là tấm gương sáng về thượng tôn pháp luật trước nhân dân.
Tư tưởng Hồ Chí Minh về pháp luật là di sản quý báu, soi đường cho công tác xây dựng đội ngũ cán bộ cấp cơ sở trong sạch, vững mạnh. Việc thấm nhuần và vận dụng sáng tạo những chỉ dạy của Người không chỉ giúp nâng cao ý thức pháp luật mà còn là nền tảng để xây dựng một xã hội trật tự, kỷ cương, hướng tới sự phát triển bền vững của đất nước./.
