Nghị quyết số 05-NQ/TW ngày 07/4/2026 của Ban Chấp hành Trung ương khóa XIV về “đổi mới, nâng cao hiệu lực công tác kiểm tra, giám sát và kỷ luật Đảng” đánh dấu bước phát triển quan trọng trong tư duy và phương thức lãnh đạo của Đảng đối với công tác này. Trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới với nhiều thời cơ và thách thức đan xen, Nghị quyết số 05-NQ/TW đã xác lập rõ hơn vai trò của kiểm tra, giám sát như một cơ chế kiểm soát quyền lực hữu hiệu, bảo đảm kỷ luật, kỷ cương, giữ vững bản chất cách mạng và uy tín cầm quyền của Đảng. 

Từ tăng cường sang đổi mới toàn diện

Sau 20 năm thực hiện Nghị quyết số 14-NQ/TW, công tác kiểm tra, giám sát và kỷ luật của Đảng đã đạt nhiều kết quả quan trọng, góp phần giữ vững kỷ cương, nâng cao năng lực lãnh đạo, sức chiến đấu của tổ chức đảng và đảng viên. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy không ít hạn chế như nhận thức chưa đầy đủ, “giám sát thường xuyên còn là khâu yếu”, một số nơi “thiếu quyết liệt”, còn “hiện tượng nể nang, ngại va chạm”; vi phạm chậm được phát hiện, xử lý chưa kịp thời.

Nghị quyết số 05-NQ/TW ra đời không chỉ khắc phục những bất cập đó mà mà còn đặt ra yêu cầu đổi mới toàn diện, đồng bộ đối với công tác kiểm tra, giám sát và kỷ luật. Điểm nổi bật là sự chuyển dịch từ cách làm mang tính “tăng cường” sang “đổi mới hệ thống”, từ “bổ sung” sang “tái cấu trúc” phương thức thực hiện, phù hợp với yêu cầu kiểm soát quyền lực trong điều kiện phát triển kinh tế số, kinh tế tri thức và hội nhập quốc tế sâu rộng.

Từ “hậu kiểm” sang “chủ động phòng ngừa, cảnh báo sớm”

Được xác định là điểm đột phá của Nghị quyết số 05-NQ/TW khi chuyển trọng tâm từ kiểm tra, xử lý vi phạm sang tăng cường giám sát thường xuyên, chủ động phòng ngừa từ sớm, từ xa. Nếu trước đây, công tác kiểm tra thường được tiến hành khi có dấu hiệu vi phạm thì nay yêu cầu đặt ra là phải nắm chắc tình hình, phát hiện nguy cơ ngay từ khi mới manh nha, “chủ động và phát huy vai trò của chi bộ; trách nhiệm của đảng viên trong giám sát tổ chức đảng trên tinh thần “toàn Đảng thực hiện công tác kiểm tra, giám sát”.

“Giám sát thường xuyên” được xác định là khâu then chốt, là “tai mắt” của Đảng trong kiểm soát quyền lực. Việc xây dựng cơ chế giám sát liên tục, toàn diện sẽ giúp kịp thời uốn nắn, chấn chỉnh sai lệch, không để vi phạm tích tụ thành sai phạm nghiêm trọng. Cùng với đó, Nghị quyết nhấn mạnh yêu cầu phát huy tự kiểm tra, tự giám sát, tự phê bình và phê bình trong nội bộ “Mỗi đảng viên phải coi tự kiểm tra là trách nhiệm chính trị trước Đảng”. Khi mỗi tổ chức đảng và đảng viên thực sự “tự soi, tự sửa”, công tác kiểm tra, giám sát sẽ phát huy hiệu quả bền vững, tạo nền tảng cho xây dựng văn hóa chính trị trong Đảng.

Kiểm soát quyền lực gắn với siết chặt kỷ luật, kỷ cương

Một nội dung mới, mang tính cốt lõi của Nghị quyết số 05-NQ/TW khi xác định kiểm tra, giám sát là công cụ quan trọng để kiểm soát quyền lực trong Đảng. Đây không chỉ là yêu cầu mang tính nguyên tắc mà còn là điều kiện tiên quyết để ngăn chặn sự suy thoái, tha hóa quyền lực. Việc đặt kiểm soát quyền lực làm trục xuyên suốt thể hiện bước tiến trong nhận thức lý luận của Đảng. Kiểm tra, giám sát không chỉ nhằm phát hiện và xử lý vi phạm mà còn hướng tới thiết lập cơ chế phòng ngừa, cảnh báo sớm, bảo đảm quyền lực được thực thi đúng mục đích, đúng thẩm quyền, trong khuôn khổ kỷ luật của Đảng và pháp luật của Nhà nước.

Nghị quyết đồng thời khẳng định rõ nguyên tắc “mọi tổ chức đảng và đảng viên đều bình đẳng trước kỷ luật của Đảng”, tiếp tục thực hiện nhất quán phương châm “không có vùng cấm, không có ngoại lệ”, qua đó củng cố niềm tin của Nhân dân, giữ vững tính nghiêm minh và công bằng trong thực thi kỷ luật.

Đổi mới phương thức, ứng dụng công nghệ và chuyển đổi số

Nghị quyết số 05-NQ/TW xác định rõ yêu cầu hiện đại hóa công tác kiểm tra, giám sát. Việc ứng dụng công nghệ thông tin, xây dựng cơ sở dữ liệu, kiểm tra, giám sát trên nền tảng số không chỉ nâng cao hiệu quả mà còn bảo đảm tính khách quan, minh bạch. Kiểm tra trên dữ liệu cho phép rút ngắn thời gian, nâng cao khả năng phân tích, dự báo, phát hiện vi phạm; hạn chế sự can thiệp chủ quan, giảm thiểu “khoảng trống” trong quản lý. Đồng thời, việc kiểm soát tài sản, thu nhập của cán bộ, đảng viên thông qua hệ thống số hóa sẽ góp phần quan trọng trong phòng, chống tham nhũng, tiêu cực. Đây là bước chuyển từ phương thức truyền thống sang quản trị hiện đại, phù hợp với yêu cầu xây dựng Đảng trong điều kiện mới.

Xây dựng đội ngũ cán bộ kiểm tra bản lĩnh, liêm chính, chuyên nghiệp

Nghị quyết số 05-NQ/TW đặc biệt nhấn mạnh vai trò của đội ngũ cán bộ kiểm tra - lực lượng trực tiếp thực thi nhiệm vụ giữ gìn kỷ luật của Đảng. Yêu cầu đặt ra là xây dựng đội ngũ cán bộ kiểm tra có bản lĩnh chính trị vững vàng, phẩm chất đạo đức trong sáng, chuyên môn sâu, tinh thông nghiệp vụ và có dũng khí đấu tranh với sai phạm. Đồng thời, cần hoàn thiện cơ chế, chính sách để thu hút, bảo vệ cán bộ kiểm tra; nâng cao năng lực số, đáp ứng yêu cầu kiểm tra, giám sát trong môi trường số và các lĩnh vực phức tạp, nhạy cảm.

Nâng cao trách nhiệm của toàn hệ thống chính trị và phát huy vai trò của Nhân dân

Công tác kiểm tra, giám sát và kỷ luật Đảng không phải là nhiệm vụ riêng của cơ quan kiểm tra mà là trách nhiệm của toàn Đảng, cả hệ thống chính trị. Sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan trong hệ thống chính trị sẽ tạo nên cơ chế kiểm soát quyền lực đồng bộ, hiệu quả. Đặc biệt, việc phát huy vai trò giám sát của Nhân dân được đặt ở vị trí quan trọng. Nhân dân vừa là chủ thể giám sát, vừa là nguồn thông tin quan trọng giúp phát hiện vi phạm, góp phần nâng cao hiệu quả công tác kiểm tra, giám sát. Đây là biểu hiện sinh động của việc phát huy dân chủ xã hội chủ nghĩa, củng cố mối quan hệ mật thiết giữa Đảng với Nhân dân.

Như vậy, Nghị quyết số 05-NQ/TW không chỉ là sự tiếp nối mà còn là bước phát triển mới về chất trong tư duy của Đảng đối với công tác kiểm tra, giám sát và kỷ luật. Với cách tiếp cận chủ động, phòng ngừa, lấy kiểm soát quyền lực làm trục xuyên suốt, Nghị quyết đã xác lập rõ hơn vai trò của công tác kiểm tra, giám sát như một thiết chế bảo đảm kỷ cương, kỷ luật, giữ vững sự trong sạch, vững mạnh của Đảng trong điều kiện mới. Quán triệt và tổ chức thực hiện nghiêm túc Nghị quyết không chỉ góp phần giữ vững kỷ luật, kỷ cương mà còn tạo nền tảng để xây dựng Đảng thực sự trong sạch, vững mạnh, nâng cao năng lực lãnh đạo, cầm quyền, đáp ứng yêu cầu phát triển nhanh và bền vững của đất nước trong kỷ nguyên mới./.