Khi những nương lúa ngả vàng cũng là lúc người Xá Phó chuẩn bị Tết cơm mới. Trong những nghi thức độc đáo của ngày mùa, người phụ nữ giữ một vai trò đặc biệt: giữ và đón “hồn lúa” từ nương trở về. Theo bước chân người phụ nữ trong hành trình ấy, có thể nhận ra một quan niệm giàu ý nghĩa về cây lúa, nguồn sống và vòng tuần hoàn của mùa màng.
Mùa lúa chín của người Xá Phó. Ảnh minh họa
Khi những nương lúa trên miền núi Lào Cai ngả màu vàng óng, người Xá Phó lại chuẩn bị đón Tết cơm mới. Từ sáng sớm, người phụ nữ trong gia đình lên nương thực hiện những nghi thức đầu tiên của mùa thu hoạch. Ở một số nơi, hành trang mang theo còn có một hòn đá trắng đặc biệt, với những cấu tạo nhỏ trông giống hạt gạo. Con đường ra nương vốn quen thuộc hôm ấy cũng khác ngày thường: người đi kiêng rẽ ngang, đi tắt, hạn chế chuyện trò với người gặp dọc đường. Bởi chuyến đi hôm ấy không chỉ để gặt lúa. Người phụ nữ còn đi giữ và đón “hồn lúa” trở về.
Đó là một trong những nét đặc sắc trong Tết cơm mới của người Xá Phó – một nhóm địa phương thuộc dân tộc Phù Lá. Đằng sau những động tác tưởng như giản dị trên nương là cả một thế giới tinh thần gắn với cây lúa. Vì sao lúa lại có “hồn”? Và vì sao trong hành trình giữ, đón và đưa hồn lúa về nhà, người phụ nữ lại giữ một vai trò đặc biệt?
Người Xá Phó thu hoạch lúa để tổ chức Tết cơm mới. Ảnh: TTXVN
Theo bước người phụ nữ đi đón hồn lúa
Trong đời sống truyền thống của người Xá Phó, sản xuất nông nghiệp, nhất là canh tác nương, giữ vị trí quan trọng. Bởi thế, nhịp sinh trưởng của cây lúa cũng góp phần tạo nên nhịp sống của cộng đồng. Khi lúa chín, mùa thu hoạch về cũng là lúc các gia đình chuẩn bị Tết cơm mới. Thời điểm cụ thể có thể khác nhau giữa các địa bàn, dòng họ, nhưng đều gắn với lúc thành quả lao động đã hiện hữu trên những nương lúa chín vàng.
Những ghi chép về Tết cơm mới của người Xá Phó ở Lào Cai cho thấy nghi thức giữ, gọi hay rước hồn lúa có những cách thực hành khác nhau. Ở một số nơi, ngày đầu đi gặt, vợ chồng chủ nương dậy từ sớm, chuẩn bị cơm, hái, gùi cùng một hòn đá trắng đặc biệt dùng trong nghi thức giữ hồn lúa. Đường đến nương trở thành một hành trình phải kiêng giữ: gia chủ đi một mạch, không đi tắt, không tùy tiện hỏi chuyện hay trả lời người gặp trên đường. Ở nơi khác, người phụ nữ chủ nhà lặng lẽ vào nương trước, thực hiện nghi thức gặt và “giữ hồn lúa”, rồi trên đường trở về gọi hồn lúa theo mình về nhà.
Đặc biệt hơn cả là vai trò của người phụ nữ. Có nơi, bà chủ nương đi vào giữa nương lúa, hướng về phía mặt trời mọc và thực hiện nghi thức giữ “hồn lúa mẹ”. Những động tác được tiến hành nhẹ nhàng; thậm chí người thực hành phải nín thở vì quan niệm rằng làm kinh động có thể khiến hồn lúa hoảng sợ mà bỏ đi. Sau đó công việc thu hoạch mới tiếp tục. Giữa một nương lúa rộng lớn, những cử chỉ nhỏ bé ấy khiến cây lúa dường như không còn chỉ là thứ cây trồng chờ con người thu hái, mà trở thành một sự sống cần được nâng niu và gìn giữ.
Mọi người gùi lúa trở về nhà. Ảnh: TTXVN
Đến lúc thu lúa, bà chủ lại thực hiện nghi thức đón hồn lúa mẹ. Trong một cách thực hành được ghi nhận ở Lào Cai, bà lấy ba bông lúa đặt vào bó lúa tốt để làm giống cho năm sau. Lúa sau đó theo người trở về nhà. Phụ nữ dùng địu qua đầu để gùi, đàn ông dùng đòn xóc gánh những cum lúa. Khi lúa vào nhà, cửa được đóng lại để hồn lúa mẹ không sợ mà bỏ đi. Những cum thóc được xếp thành “hoa lúa”, rồi bà chủ đặt vật giữ hồn lúa vào giữa.
Một hành trình từ nhà ra nương rồi từ nương trở về đã khép lại. Nhưng ba bông lúa được nâng niu dành cho mùa sau lại báo hiệu một vòng mùa màng khác đang chuẩn bị bắt đầu.
Khi cây lúa cũng có “hồn”
Đằng sau nghi thức giữ và đón hồn lúa là một cách cảm nhận thế giới mà con người không tồn tại biệt lập với tự nhiên. Trên nền tín ngưỡng vạn vật hữu linh, người Xá Phó thực hành nhiều nghi lễ nông nghiệp với mong ước mùa màng tốt tươi, con người khỏe mạnh. Cây lúa – nguồn lương thực gắn trực tiếp với sự no đủ của mỗi gia đình – vì thế không chỉ mang giá trị vật chất. Hồn lúa được giữ, được gọi, được đón về nhà và cũng có thể vì kinh động mà bỏ đi.
Trong mối quan hệ ấy, sự xuất hiện của người phụ nữ ở vị trí trung tâm là một nét văn hóa đáng chú ý. Tư liệu của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam cho biết, ở nhóm Xá Phó, người phụ nữ trụ cột trong gia đình được coi là người giữ hồn lúa, có nhiệm vụ gặt khóm lúa đầu tiên trong vụ thu hoạch và lấy cum lúa đầu tiên để ăn Tết cơm mới. Các ghi chép tại Lào Cai cũng cho thấy bà chủ nhà hay bà chủ nương trực tiếp đảm nhiệm nhiều nghi thức quan trọng liên quan đến việc giữ và đón hồn lúa.
Không nhất thiết phải khoác thêm cho hình ảnh ấy những lớp nghĩa huyền bí. Chỉ riêng việc người phụ nữ vừa hiện diện trong lao động nương rẫy và đời sống gia đình, vừa là người “giữ hồn” cho lúa đã đủ tạo nên một liên hệ văn hóa nhiều sức gợi. Người phụ nữ đi đón hồn lúa không đứng ngoài mùa vụ để thực hiện một nghi thức mang tính tượng trưng. Chị là một phần của quá trình làm ra hạt thóc, đồng thời là người thực hành những nghi thức đưa “hồn” của nguồn lương thực ấy trở về nhà.
Biểu diễn nhạc cụ dân tộc Xá Phó trong lễ mừng cơm mới. Ảnh: TTXVN
Có lẽ một trong những chi tiết giàu ý nghĩa nhất là những bông lúa được giữ lại trong bó lúa tốt để dành làm giống. Mùa gặt vốn đánh dấu sự kết thúc của một chu kỳ canh tác, nhưng trong chính thành quả của mùa cũ đã có mầm khởi đầu cho mùa sau. Hạt lúa được mang về hôm nay rồi sẽ trở thành hạt giống gieo xuống đất. Lúa lại nảy mầm, trổ bông; những nương lúa lại chín vàng. Bởi vậy, đón hồn lúa không chỉ hướng về vụ mùa vừa thu hoạch mà còn gửi vào đó niềm mong ước về những mùa chưa tới.
Từ nương rẫy, hạt lúa còn bước vào một không gian khác – không gian của gia đình và tổ tiên. Trong Tết cơm mới, những hạt gạo mới được dâng lên bàn thờ; chủ nhà khấn mời tổ tiên về hưởng cơm mới và cầu mong mùa sau tốt tươi, con cháu no ấm. Hạt gạo vì thế như nối nhiều mối quan hệ: giữa con người với đất đai, lao động với niềm tin, người đang sống với tổ tiên, mùa đã qua với mùa sắp tới. Một nghi thức trên nương cuối cùng kể một câu chuyện rộng hơn về cách cộng đồng trân trọng nguồn sống của mình.
Giữ “hồn lúa” giữa những đổi thay của bản làng
Những ghi nhận gần đây cho thấy các nghi thức “giữ hồn lúa”, “gọi hồn lúa” vẫn được cộng đồng Xá Phó ở một số địa bàn Lào Cai duy trì. Năm 2024, tại xã Kim Sơn, huyện Bảo Yên, những nghi thức này vẫn được thực hành trong lễ ăn cơm mới: người phụ nữ chủ nhà vào nương trước để “giữ hồn lúa”, sau đó hồn lúa được gọi theo người trở về nhà.
Sự tiếp nối ấy đáng chú ý trong đời sống hôm nay. Bởi một nghi lễ được trao truyền không chỉ có nghĩa là những động tác nghi thức được lặp lại. Đi cùng nó còn có tri thức về mùa vụ, những điều kiêng giữ, ký ức gia đình và cách một cộng đồng nhìn nhận mối quan hệ giữa con người với cây lúa. Người trẻ khi tham dự nghi lễ không chỉ biết cha ông mình đã gặt lúa như thế nào, mà còn có cơ hội hiểu vì sao một hạt thóc lại được nâng niu đến vậy.
Bà chủ nương đi đón hồn lúa mẹ. Ảnh: TTXVN
Bởi thế, gìn giữ nghi lễ cũng không đơn giản là phục dựng đầy đủ các động tác hay lựa chọn những chi tiết lạ mắt để trình diễn. Hòn đá trắng, hành động nín thở hay chuyện gọi hồn lúa có thể dễ dàng gây tò mò cho người ngoài cộng đồng; nhưng chiều sâu văn hóa nằm ở hệ thống ý nghĩa phía sau chúng. Quan trọng hơn cả là người Xá Phó vẫn là chủ thể thực hành, giải thích và trao truyền di sản của chính mình. Khi cộng đồng chủ thể còn hiện diện trong đời sống của nghi lễ, “hồn” của di sản mới không bị tách khỏi không gian văn hóa đã sinh thành ra nó.
Người phụ nữ Xá Phó đi lên nương rồi lại trở về nhà. Quãng đường ấy vốn quen thuộc, nhưng trong ngày đón hồn lúa lại mang một ý nghĩa khác. Người phụ nữ trở về cùng những cum lúa vừa thu hoạch và những bông lúa dành cho mùa vụ tiếp theo. Hồn lúa từ nương đã về với ngôi nhà; còn trong hạt giống của mùa cũ, một mùa mới đã bắt đầu được gửi gắm.
Có lẽ điều đáng nhớ nhất trong nghi lễ không nằm ở sự huyền bí của việc “gọi hồn”, mà ở cách con người dành sự trân trọng cho nguồn sống của mình. Chừng nào câu chuyện về người phụ nữ đi đón hồn lúa còn được nhớ và trao truyền, hạt thóc trong ngôi nhà Xá Phó vẫn còn mang theo nhiều hơn giá trị của một nguồn lương thực. Trong đó có nhịp điệu của nương rẫy, ký ức về tổ tiên, niềm mong ước cho mùa sau và một phần “hồn” của bản làng.
Tài liệu tham khảo
- Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, “Người Phù Lá”, Website Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam.
- Kiều Lê - Ngọc Thanh (2019), “Tết cơm mới của người Xá Phó”, Báo Lào Cai, ngày 08/02/2019.
- Báo ảnh Dân tộc và Miền núi (2019), “Người Xá Phó ‘rước hồn mẹ lúa’”, Thông tấn xã Việt Nam, ngày 23/11/2019.
- Báo Lào Cai (2023), bài viết về lễ mừng cơm mới của người Xá Phó, Báo Lào Cai, ngày 13/11/2023.
