AI tạo sinh và sự lẫn lộn giữa thông tin thật - giả
Ông bà ta có câu: “Trăm nghe không bằng một thấy”, đó từng là cách đơn giản để chúng ta kiểm chứng một điều gì đó. Nhưng trong thời đại của Trí tuệ nhân tạo (AI), đặc biệt là AI tạo sinh (Generative AI), nguyên tắc ấy đang dần bị phá vỡ. Chỉ với vài dòng lệnh và một công cụ AI, hình ảnh, giọng nói hay video của một người có thể được tạo hoặc chỉnh sửa với độ chân thực rất cao. Những gì mắt thấy, tai nghe đôi khi chỉ là một phiên bản được máy móc dàn dựng lại.
AI tạo sinh mang đến những khả năng rất lớn cho học tập, lao động và giao tiếp. Nhưng mặt trái của nó là khiến môi trường thông tin trở nên phức tạp hơn. Công nghệ này cho phép sản xuất nội dung giả với tốc độ nhanh, chi phí thấp và quy mô lớn chưa từng có (World Economic Forum, 2024).
AI có thể được sử dụng để giả danh người nổi tiếng, công an hoặc cán bộ cơ quan nhà nước nhằm gây áp lực tâm lý và lừa đảo. Nó cũng có thể tạo hình ảnh giả về thiên tai, dịch bệnh, bạo loạn; dựng những đoạn âm thanh, video chưa từng tồn tại; thậm chí tạo hình ảnh nhạy cảm giả mạo để tống tiền hoặc bôi nhọ người khác.
Deepfake là một ví dụ điển hình. Công nghệ này sử dụng kỹ thuật học sâu để phân tích khuôn mặt, giọng nói và chuyển động, từ đó tạo ra sản phẩm giả mạo có độ chân thực cao (Mahmud & Sharmin, 2020). Chỉ từ một số đoạn video ngắn được đăng trên mạng xã hội, AI có thể mô phỏng khuôn mặt và giọng nói của một người nào đó. Đã có những trường hợp nạn nhân tin rằng mình đang nói chuyện với người thân và chuyển tiền cho kẻ lừa đảo.
Nguy hiểm hơn, thông tin xấu độc không nhất thiết phải là một câu chuyện hoàn toàn bịa đặt. Một thủ đoạn tinh vi là “nửa thật – nửa giả”: lấy một sự kiện có thật, cắt đi một phần bối cảnh, thêm một vài chi tiết sai lệch rồi dẫn người xem đến một kết luận khác. Khi thông tin được đặt trong một câu chuyện có vẻ hợp lý, người đọc càng khó nhận ra mình đang bị dẫn dắt.
Điều đáng sợ không chỉ là sự xuất hiện của tin giả, mà là việc con người ngày càng mất đi khả năng phân biệt đâu là thông tin đáng tin cậy. Deepfake, Chatbot tạo sinh, công cụ giả giọng nói hay tạo hình ảnh đang đẩy chúng ta vào một cuộc “khủng hoảng niềm tin” thật sự - nơi cái giả có thể được tạo ra nhanh hơn, lan truyền mạnh hơn và đôi khi được tin tưởng hơn cả sự thật.
Ở Việt Nam, tình trạng này cũng đang diễn ra hàng ngày. Những nội dung giả mạo phát ngôn, cắt ghép hình ảnh, xuyên tạc lịch sử hoặc bóp méo chủ trương của Đảng, Nhà nước xuất hiện ngày càng tinh vi. Đáng lo ngại hơn, nhiều người chia sẻ thông tin không phải vì đã kiểm chứng mà đơn giản vì tò mò, tức giận, sợ hãi hoặc thấy “ai cũng đang đăng”. Và đó chính là mảnh đất màu mỡ dể thông tin xấu độc lan rộng.
Theo Báo cáo tổng hợp Tình hình Nguy cơ An toàn thông tin tại Việt Nam năm 2025 cảnh báo có hơn 25,5 triệu tài khoản bị lộ, hàng nghìn website giả mạo và hơn 2,4 triệu cuộc tấn công DDoS được ghi nhận. Bên cạnh đó có 627 vụ rao bán dữ liệu được ghi nhận, với hơn 4 tỷ bản ghi và 1.27 TB dữ liệu rò rỉ; xuất hiện hơn 11.8 nghìn tên miền lừa đảo và hơn 3.7 nghìn trang giả mạo (Viettel Cyber Security, 2025)… Những con số ấy cho thấy không gian mạng đang thực sự trở thành một “mặt trận” nóng bỏng. Và tốc độ là một yếu tố quyết định: một nội dung sai lệch có thể tiếp cận hàng triệu người chỉ sau vài giờ, trong khi việc xác minh và đính chính có thể mất nhiều ngày, thậm chí lâu hơn.
Thanh niên là nhóm người sử dụng mạng xã hội thường xuyên nhất. Họ cập nhật xu hướng nhanh, tương tác nhiều và có khả năng lan tỏa thông tin cực lớn. Vì vậy, thanh niên không chỉ là đối tượng cần được bảo vệ trước thông tin xấu độc, mà còn là lực lượng trực tiếp góp phần xây dựng một không gian mạng lành mạnh.
Thách thức đối với thanh niên trong cuộc chiến với thông tin xấu độc
Nhiều người cho rằng thanh niên - thế hệ lớn lên cùng Internet - sẽ là nhóm miễn nhiễm với tin giả. Thực tế lại cho thấy điều ngược lại. Bên cạnh lợi thế về khả năng tiếp cận nhanh và sử dụng thành thạo công nghệ, thanh niên cũng là nhóm dễ bị tổn thương nhất trước tin giả, tin xấu độc vì ba lý do. Thứ nhất, tâm lý tò mò, thích khám phá và muốn khẳng định bản thân khiến người trẻ dễ bị kích thích bởi những nội dung giật gân. Khi cảm xúc lên cao, lý trí bị lấn át, việc chia sẻ trở thành phản ứng tự động thay vì hành động có ý thức. Thứ hai, thói quen đọc nhanh, phản ứng nhanh và chia sẻ nhanh trên mạng xã hội làm suy giảm khả năng kiểm chứng thông tin của họ. Thứ ba, các thuật toán của nền tảng số thường ưu tiên đẩy những nội dung gây cảm xúc mạnh, bất kể đúng sai, lên đầu dòng thời gian. Những thông tin giả, tin xấu độc xuất hiện lặp đi lặp lại có thể làm suy giảm khả năng nhận diện sự thật của thanh niên. Unesco cũng cảnh báo rằng mạng xã hội đang làm gia tăng “hiệu ứng ảo tưởng sự thật” – khi con người có xu hướng tin một thông tin chỉ vì nhìn thấy nó lặp lại nhiều lần (Unesco, 2025). Nhưng một nội dung có hàng triệu lượt xem không đồng nghĩa với việc nó đúng. Điều này vô tình biến người trẻ thành “công cụ” phát tán tin giả nếu họ không tỉnh táo.
Trong khi đó, kỹ năng nhận diện AI giả mạo đòi hỏi kiến thức nền về công nghệ, tư duy phản biện và thói quen kiểm chứng thông tin- những thứ không tự nhiên mà có. Tốc độ phát triển của công nghệ làm giả cũng nhanh hơn rất nhiều so với tốc độ nâng cao nhận thức của người dùng. Khoảng cách này chính là điểm yếu mà các chiến dịch thông tin xấu độc tập trung tấn công và lan tỏa thông tin xấu độc.
Vì vậy, một thách thức to lớn với thanh niên là vấn đề nâng cao “sức đề kháng thông tin” – khả năng dừng lại, đặt câu hỏi và kiểm chứng trước khi tin hoặc chia sẻ.
Giải pháp cho thanh niên: Từ nhận diện đến hành động
Giải pháp quan trọng hiện nay là chuyển thanh niên từ vị trí “người bị tác động” thành người chủ động bảo vệ, lan tỏa thông tin đúng và tích cực trên không gian mạng. Để làm được điều đó, thanh niên cần học tập, rèn luyện và được trang bị các kỹ năng cụ thể, thiết thực để có thể áp dụng hằng ngày.
Thứ nhất, luôn chú ý các dấu hiệu nhận biết thông tin giả. Chuyên gia an ninh mạng Ngô Minh Hiếu đã chỉ ra ba dấu hiệu chính: Một là các chi tiết bất thường trong hình ảnh hoặc video. Sản phẩm của AI thường xuất hiện những lỗi như: chuyển động môi không khớp âm thanh; ánh mắt thiếu tự nhiên; biểu cảm khuôn mặt cứng; giọng nói đều bất thường; hình ảnh nhòe ở vùng tóc, tai hoặc bàn tay; hay chuyển động gương mặt thiếu ổn định (Nanna-Louise Linde, 2024).
Hai là ngữ cảnh: nếu một thông tin mang tính giật gân, quá hoàn hảo hoặc gây sốc chỉ xuất hiện trong các bài đăng lan truyền nhanh trên mạng xã hội mà không có mặt trên báo chí chính thống, đó là một dấu hiệu đáng nghi ngờ. Thanh niên cần có thói quen tìm kiếm thông tin trên Google và các trang tin tức chính thống để kiểm tra xem thông tin đó có xuất hiện ở các nguồn khác không.
Ba là nguồn đăng tải: nhiều nội dung AI giả mạo không có đường dẫn chính thống, metadata bị xóa hoặc được đăng tải bởi các tài khoản mới tạo, ít tương tác, không có lịch sử hoạt động rõ ràng. Thanh niên cần kiểm tra kỹ thông tin về tài khoản đăng tải: tài khoản đã được tạo bao lâu? Có bao nhiêu người theo dõi? Có lịch sử hoạt động rõ ràng không? Những tài khoản mới tạo, ít tương tác thường là tài khoản dùng để phát tán tin giả.
Thứ hai, hình thành nguyên tắc “kiểm chứng mọi thông tin trước khi chia sẻ”. Theo khảo sát của UNESCO với các nhà sáng tạo nội dung số tại 45 quốc gia, 62% người tham gia không thực hiện quy trình kiểm chứng thông tin trước khi đăng tải (United Nations, 2024). Con số này đặt ra một câu hỏi rất gần với mỗi người dùng mạng xã hội: Nếu chưa biết thông tin có đúng hay không, tại sao mình lại chia sẻ? Vì vậy, mỗi người có thể bắt đầu bằng ba bước: kiểm chứng nguồn, kiểm chứng thời điểm và kiểm chứng nội dung. Khi cộng đồng hình thành thói quen “không chia sẻ nếu chưa xác minh”, sức lan truyền của thông tin xấu độc sẽ giảm đáng kể.
Thứ ba, đưa kỹ năng nhận diện AI giả mạo vào nội dung sinh hoạt Đoàn thanh niên thường xuyên. Cuộc đấu tranh với tin giả không thể chỉ dựa vào cơ quan chức năng hay các công cụ công nghệ. UNESCO nhấn mạnh đây đồng thời là vấn đề về năng lực nhận thức và giáo dục công dân số (UNESCO, 2025).
Với thanh niên, kỹ năng nhận diện AI giả mạo cần được đưa vào các hoạt động học tập, sinh hoạt Đoàn và giáo dục kỹ năng số một cách thiết thực hơn. Thay vì chỉ nghe tuyên truyền, có thể tổ chức các tình huống mô phỏng: nhận diện một video Deepfake, kiểm tra một tài khoản đáng ngờ, truy tìm nguồn gốc một bức ảnh hoặc phân tích một bài đăng “nửa thật – nửa giả”.
Thứ tư, phát huy vai trò chủ động, không chỉ phòng thủ mà còn đấu tranh phản bác lại các thông tin xấu độc. Thanh niên cần phát huy vai trò của mình trong việc báo cáo, tố cáo các nội dung giả mạo, xấu độc; đồng thời chia sẻ, lan truyền những thông tin tích cực, chính thống. Trong thời đại công nghệ số phát triển, nội dung tích cực nếu được truyền tải hấp dẫn và gần gũi vẫn có khả năng tạo ảnh hưởng rất lớn. Vì vậy, cần khuyến khích thanh niên sáng tạo các sản phẩm truyền thông số tích cực, lan tỏa câu chuyện đẹp và xây dựng môi trường mạng văn minh, lành mạnh.
Cuộc chiến với thông tin xấu độc trong thời đại AI không phải là cuộc chiến của riêng ai. Nó đòi hỏi sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị, các cơ quan chức năng, nền tảng công nghệ, nhà trường, gia đình và mỗi cá nhân. Nhưng thanh niên – với lợi thế về công nghệ, sự nhanh nhạy và khả năng lan tỏa – chính là lực lượng nòng cốt. Mỗi người trẻ cần tự trang bị cho mình “sức đề kháng thông tin”: khả năng dừng lại, đặt câu hỏi và kiểm chứng trước khi tin hoặc chia sẻ. Đó không chỉ là kỹ năng sống còn trong thời đại AI, mà còn là cách để thanh niên Việt Nam khẳng định bản lĩnh và trách nhiệm với cộng đồng.
Tài liệu tham khảo
1. Bahar Uddin Mahmud, Afsana Sharmin (2020), Deep Insights of Deepfake Technology : A Review, DUJASE Vol. 5(1 & 2) 13-23, 2020.
2. Nanna-Louise Linde (2024), Addressing the deepfake challenge ahead of the European elections.
3. United Nations (2024), 2/3 of digital content creators do not fact-check, UNESCO survey reveals.
4. Unesco (2025), Deepfakes and the crisis of knowing.
5. World Economic Forum (2024), 4 ways to future-proof against deepfakes in 2024 and beyond, 12/02/2024.
