Trong lịch sử kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, từ trong cao trào đồng khởi ở Bến Tre xuất hiện một đội quân kỳ lạ, được mang danh “đội quân tóc dài” của những người phụ nữ miền Nam Việt Nam. Đội quân tóc dài gắn với tên tuổi của đồng chí Nguyễn Thị Định và đi suốt chiều dài của cuộc kháng chiến, gắn với mũi đấu tranh chính trị và binh vận đến ngày chiến thắng
Đồng chí Nguyễn Thị Định sinh ra và lớn lên trong một gia đình yêu nước ở miền Tây Nam Bộ. Sau khi đất nước bị chia cắt, đồng chí được phân công ở lại miền Nam Việt Nam, tham gia lãnh đạo đấu tranh chính trị đòi chính quyền Sài Gòn thi hành Hiệp định Geneva và trở thành một trong những người tiên phong lãnh đạo đội quân "tóc dài" ra đời từ cao trào đồng khởi– những nữ chiến sĩ đã góp phần to lớn vào công cuộc đấu tranh thống nhất đất nước.
Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, Nguyễn Thị Định đã giữ nhiều cương vị quan trọng trong Đảng bộ tỉnh Bến Tre, Liên tỉnh ủy miền Trung Nam Bộ, Mặt trận Dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam và Quân giải phóng miền Nam Việt Nam.
"Đội quân tóc dài" là cách gọi đầy tự hào về lực lượng phụ nữ tham gia đấu tranh chính trị, binh vận tại miền Nam Việt Nam. Dội quân này sử dụng “sức mạnh mềm” – khả năng tuyên truyền, vận động trong đấu tranh chính trị, binh vận.
Dưới sự lãnh đạo của Nguyễn Thị Định, "đội quân tóc dài" đã trở thành một hình mẫu về sức mạnh "mềm" trong chiến tranh. Những chiến sĩ của đội quân này không chỉ chiến đấu bằng lý lẽ, bằng tuyên truyền, vận động và ý chí kiên cường.
Hiệp định Geneva 1954 về Đông Dương được ký kết, sau khi thực hiện chuyển quân tập kết, tương quan lực lượng cách mạng ở miền Nam thay đổi không có lợi cho cách mạng miền Nam. Chính quyền Sài Gòn ráo riết thi hành chính sách “tố cộng, diệt cộng”, lập các khu dinh điền, khu trù mật, gây ra nhiều vụ bắt bớ, giết hại đồng bào, chiến sĩ yêu nước miền Nam.
Trong bối cảnh đó, Đảng chủ trương thay đổi phương thức đấu tranh, từ đấu tranh quân sự trong kháng chiến chống Pháp chuyển sang đấu tranh chính trị đòi đối phương nghiêm chỉnh thi hành Hiệp định Geneva, hiệp thương tổng tuyển cử thống nhất đất nước vào tháng 7/1956.
Tuy nhiên, Mỹ và chính quyền Sài Gòn đã chà đạp thô bạo Hiệp định Geneva, chà đạp nên ước vọng hòa bình, thống nhất của dân tộc Việt Nam, âm mưu chia cắt lâu dài đất nước ta, xây dựng miền Nam Việt Nam thành thuộc địa kiểu mới của Mỹ, tiền đồn chống cộng tại Đông Nam Á và châu Á.
Đồng chí Nguyễn Thị Định với phụ nữ Nam Bộ (Ảnh tư liệu)
Trước tình hình đó, Đảng Lao động Việt Nam phải thay đổi phương thức đấu tranh thống nhất đất nước, chuyển từ đấu tranh chính trị đơn thuần sang đấu tranh chính trị kết hợp với đấu tranh vũ trang, không để cho kẻ thù tiêu diệt hoàn toàn lực lượng cách mạng miền Nam Việt Nam.
Đầu năm 1959, Nghị quyết Hội nghị lần thứ 15 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa II nêu rõ: “Con đường phát triển cơ bản của cách mạng miền Nam là khởi nghĩa giành chính quyền về tay nhân dân… lấy sức mạnh của quần chúng, dựa vào lực lượng chính trị của quần chúng là chủ yếu, kết hợp với lực lượng vũ trang để đánh đổ quyền thống trị của Đế quốc và phong kiến, dựng lên chính quyền cách mạng của nhân dân”.
Nghị quyết 15 đã thổi bùng ngọn lửa cách mạng đang âm ỉ cháy trong lòng nhân dân miền Nam, đáp ứng yêu cầu của cách mạng miền Nam, đáp ứng mong mỏi của đồng bào chiến sĩ miền Nam trong cuộc đấu tranh “một mất, một còn” với kẻ thù.
Với Nghị quyết 15, nhân dân miền Nam Việt Nam đã đứng lên tiến hành cao trào đồng khởi mạnh mẽ, khởi đầu từ Bến Tre, quê hương đồng chí Nguyễn Thị Định.
Từ cao trào đồng khởi Bến Tre, đội quân tóc dài ra đời và trở thành một đội quân đi suốt chiều dài cuộc kháng chiến đến ngày chiến thắng.
“Đội quân tóc dài” ra đời trong phong trào Đồng khởi của tỉnh Bến Tre năm 1960 sau khi có Nghị quyết Hội nghị lần thứ 15 Ban Chấp hành Trung ương, mở ra con đường đấu tranh chính trị, binh vận kết hợp với đấu tranh vũ tranh của cách mạng miền Nam. Trong cao trào đồng khởi, Đảng đã phát động hàng chục triệu lượt quần chúng yêu nước nổi dậy đập tan ách kìm kẹp ở cơ sở của chính quyền Sài Gòn, giải phóng hàng loạt xã ấp nông thôn.
Trong suốt các giai đoạn của cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước sau đó, đội quân tóc dài đã cùng quân và dân miền Nam kiên cường chống trả chiến lược “chiến tranh đặc biệt”, “chiến tranh cục bộ” và “Việt Nam hoá chiến tranh” của đế quốc Mỹ và chính quyền Sài Gòn. “Đội quân tóc dài” đã kiên cường và liên tục đấu tranh chống phá ấp chiến lược, chống bình định nông thôn, chống hành quân càn quét, chống phi pháo huỷ diệt và chống bắt lính đôn quân của Mỹ và chính quyền Sài Gòn.
Trong suốt cuộc kháng chiến, “Đội quân tóc dài” đã ngày càng vận dụng nhuần nhuyễn phương châm 3 mũi giáp công. Lực lượng phụ nữ có khả năng tiến hành được cả 3 mũi giáp công: chính trị, binh vận và vũ trang. Thành viên của “Đội quân tóc dài” có thể vừa trực diện đấu lý với địch, vừa khéo léo tranh thủ binh sỹ và tự mình thừa thời cơ diệt ác, trừ gian.
"Đội quân tóc dài" độc đáo của cách mạng miền Nam (Ảnh tư liệu)
Lúc đấu tranh tại chỗ thì các mẹ và các chị kiên cường bám trụ“một tấc không đi, một ly không rời”, khi đấu tranh tập trung liên tục tấn công vào sơ hở của kẻ địch để giành thắng lợi, lúc kết hợp vũ trang thì mưu trí sáng tạo và cơ động; hình thức đấu tranh thì vô cùng quyết liệt và phong phú.
Tổ chức lực lượng đấu tranh của “Đội quân tóc dài” ngày càng quy củ và linh hoạt: có lực lượng xung kích và chủ công, có hợp đồng lực lượng nhiều địa phương, có tiếp tế, có hậu cần tải thương, khi bị khủng bố có lực lượng dự bị bổ sung, kiên trì đấu tranh giành cho được thắng lợi.
Với những phương thức đấu tranh phong phú và tài tình nêu trên, “Đội quân tóc dài” được đánh giá: “Có sức níu cánh máy bay, bịt nòng đại bác, chặn đứng chiến xa và bẻ gẫy hành quân càn quét của địch”.
Tại các đô thị, lực lượng đấu tranh của “Đội quân tóc dài” bao gồm đông đảo các tầng lớp phụ nữ như công nhân, tiểu thương, nữ tu, phật tử, giáo chức, trí thức... Lực lượng phụ nữ đô thị đã phối hợp nhịp nhàng với lực lượng phụ nữ vùng nông thôn trong đấu tranh chính trị, binh vận, góp phần đánh bại các âm mưu, thủ đoạn của địch.
“Đội quân tóc dài” không những có thành tích lớn trong đấu tranh chính trị, binh vận mà còn tỏ ra có năng lực lớn trong đấu tranh vũ trang. Hàng chục vạn phụ nữ từ miền núi đến đồng bằng và đô thị đã tham gia du kích bám đất, giữ làng, tham gia tự vệ làm nhiệm vụ diệt ác phá kìm, giáng cho Mỹ và chính quyền Sài Gòn những đòn sấm sét ngay tại sào huyệt của chúng.
Dưới sự lãnh đạo của Nguyễn Thị Định, "Đội quân tóc dài" đã chứng minh sức mạnh to lớn của mình trong đấu tranh chính trị, binh vận và cả đấu tranh vũ trang.
Trong Chiến dịch Hồ Chí Minh năm 1975, phụ nữ miền Nam đã đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ thông tin, tiếp tế và dẫn đường cho các mũi tiến công. Họ không chỉ giúp che giấu vũ khí, cung cấp thực phẩm cho bộ đội mà còn trực tiếp tham gia vào tuyên truyền, vận động nhân dân nổi dậy, tuyên truyền kêu gọi binh sỹ Sài gòn rã ngũ, đào ngũ, góp phần vào chiến thắng lịch sử, thống nhất đất nước.
Những đóng góp của phụ nữ miền Nam trong kháng chiến không chỉ thể hiện tinh thần yêu nước và sự kiên trung mà còn giúp nâng cao vai trò và vị thế của phụ nữ trong xã hội Việt Nam thời kỳ đấu tranh và cả trong giai đoạn phát triển sau này. Những đóng góp này đã giúp phong trào phụ nữ miền Nam trở thành một phần quan trọng trong cuộc kháng chiến, góp phần vào thắng lợi của dân tộc, mà đồng chí Nguyễn Thị Định là một trong những người tiêu biểu.
