Giá trị và sức mạnh của bản sắc văn hóa xứ Nghệ
Nghệ An là vùng đất có bề dày truyền thống văn hóa, được hun đúc và tích lũy qua suốt tiến trình lịch sử. Các giá trị văn hóa dân gian như Dân ca Ví, Giặm, các lễ hội truyền thống, nghi lễ cộng đồng, trò diễn dân gian không chỉ phản ánh đời sống lao động mà còn thể hiện triết lý sống, nhân sinh quan và bản sắc riêng của con người xứ Nghệ. Truyền thống hiếu học, hiếu nghĩa được gìn giữ bền bỉ, làm nên diện mạo văn hóa đặc sắc của vùng đất từng sản sinh nhiều học giả, nhà khoa bảng và đặc biệt là Danh nhân văn hóa thế giới Hồ Chí Minh - biểu tượng tiêu biểu cho trí tuệ, đạo đức và tinh thần cách mạng Việt Nam.
Trong suốt chiều dài lịch sử, những phẩm chất nổi bật của con người Nghệ An như kiên cường, cần cù, bền bỉ, giàu ý chí vượt khó và tinh thần sáng tạo đã tạo nên sức mạnh nội sinh to lớn. Những giá trị đó đã và đang trở thành chỗ dựa tinh thần vững chắc trong sự nghiệp đấu tranh bảo vệ Tổ quốc, đồng thời là nguồn lực quan trọng trong quá trình xây dựng, phát triển quê hương thời kỳ đổi mới.
Văn hóa xứ Nghệ không chỉ dừng lại ở phương diện tinh thần mà còn ảnh hưởng sâu rộng tới đời sống xã hội. Các giá trị văn hóa truyền thống góp phần tăng cường gắn kết cộng đồng, nuôi dưỡng niềm tự hào, khơi dậy động lực cho các phong trào thi đua yêu nước và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội. Sự lan tỏa của văn hóa xứ Nghệ còn thể hiện qua những đóng góp quan trọng của đội ngũ trí thức, văn nghệ sĩ, nhà khoa học đối với nền văn hóa, giáo dục, khoa học địa phương và đất nước, qua đó góp phần nâng cao vị thế của tỉnh trên phạm vi cả nước. Hệ thống di tích, nghệ thuật dân gian và lễ hội truyền thống trở thành tài nguyên du lịch giá trị, góp phần quảng bá hình ảnh, tạo việc làm, tăng thu nhập cho người dân. Đồng thời, văn hóa đạo đức và giáo dục truyền thống là nền tảng hình thành nguồn nhân lực chất lượng cao, xây dựng môi trường xã hội ổn định, lành mạnh, văn minh.
Từ những giá trị đó có thể khẳng định, bản sắc văn hóa xứ Nghệ vừa là cội nguồn tinh thần, vừa là động lực quan trọng thúc đẩy đổi mới sáng tạo và phát triển bền vững của tỉnh trong giai đoạn hiện nay.
Ảnh: Lễ hội đền Cờn (Nguồn: Báo Nghệ An)
Thực trạng bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa xứ Nghệ
Trong quá trình hội nhập và phát triển, Nghệ An đã gặt hái được nhiều thành tựu đáng ghi nhận trong công tác bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa bản địa. Các chủ trương, chính sách văn hóa được Đảng bộ và chính quyền tỉnh triển khai đồng bộ đã góp phần gìn giữ di sản văn hóa vật thể, phi vật thể, đồng thời từng bước đưa văn hóa trở thành nguồn lực quan trọng cho phát triển kinh tế - xã hội, nhất là du lịch văn hóa.
Với hệ thống di sản phong phú, đa dạng, phản ánh chiều sâu lịch sử và sự giao thoa của nhiều cộng đồng dân tộc, đến cuối tháng 9/2025, toàn tỉnh có hơn 2.602 di tích và 463 di sản văn hóa phi vật thể; trong đó 492 di tích được xếp hạng, gồm 7 di tích quốc gia đặc biệt, 138 di tích quốc gia và 347 di tích cấp tỉnh. Nghệ An hiện có 13 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia cùng nhiều lễ hội truyền thống được thực hành thường xuyên, tạo nên không gian văn hóa đặc sắc, hấp dẫn du khách[i]. Đặc biệt, Dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh được Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hợp quốc (UNESCO) ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, khẳng định giá trị và vị thế văn hóa xứ Nghệ trên trường quốc tế.
Công tác bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa trên địa bàn tỉnh ngày càng được triển khai linh hoạt, gắn với chuyển đổi số. Việc số hóa di sản, đổi mới trưng bày bảo tàng, triển khai tham quan ảo và sử dụng mã QR tại nhiều di tích đã góp phần nâng cao hiệu quả bảo tồn, quảng bá, phù hợp với xu thế chuyển đổi số và nhu cầu tiếp cận của thế hệ trẻ.
Gắn bảo tồn với phát triển, du lịch văn hóa từng bước trở thành động lực thúc đẩy tăng trưởng kinh tế của tỉnh, 6 tháng đầu năm 2025, lượng khách du lịch của tỉnh đạt khoảng 6,2 triệu lượt, tăng hơn 113% so với cùng kỳ, cho thấy sức hút ngày càng lớn của các sản phẩm du lịch văn hóa, đồng thời khẳng định hiệu quả của việc gắn bảo tồn văn hóa với phát triển du lịch bền vững[ii].
Tuy vậy, việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa xứ Nghệ vẫn đang đứng trước không ít khó khăn, thách thức. Công nghiệp hóa, đô thị hóa và hội nhập quốc tế làm gia tăng nguy cơ mai một các giá trị truyền thống; tác động của văn hóa ngoại lai và mạng xã hội đòi hỏi phải đổi mới phương thức bảo tồn, truyền dạy và quảng bá các loại hình nghệ thuật, văn hóa truyền thống. Bên cạnh đó, cơ chế, chính sách văn hóa chưa đồng bộ; nguồn nhân lực chất lượng cao ngành văn hóa còn thiếu; việc gắn kết bảo tồn với phát triển văn hóa chưa tương xứng với tiềm năng, đặt ra yêu cầu cần có giải pháp đồng bộ, hiệu quả hơn trong thời gian tới.
Giải pháp phát huy bản sắc văn hóa xứ Nghệ theo tinh thần Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh khóa XX
Quán triệt Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh lần thứ XX, để đưa văn hóa thực sự trở thành động lực nội sinh cho phát triển bền vững, Nghệ An cần triển khai đồng bộ hệ thống giải pháp toàn diện:
Một là, hoàn thiện cơ chế, chính sách nhằm tạo hành lang pháp lý đồng bộ cho bảo tồn, sáng tạo và phát triển văn hóa. Cần có chính sách hỗ trợ nghệ nhân, mô hình bảo tồn cộng đồng, khuyến khích xã hội hóa và phát triển các sản phẩm du lịch văn hóa mang bản sắc xứ Nghệ.
Hai là, tăng cường đầu tư hạ tầng văn hóa - du lịch. Việc tu bổ di tích, phát triển thiết chế văn hóa, kết nối hạ tầng giao thông đến các điểm du lịch trọng điểm sẽ tạo nền tảng để du lịch văn hóa phát triển bền vững, đóng góp ngày càng lớn cho kinh tế địa phương.
Ba là, phát triển nguồn nhân lực văn hóa - du lịch chất lượng cao. Cần chú trọng đào tạo đội ngũ cán bộ quản lý, nghệ sĩ, hướng dẫn viên, đồng thời phát hiện và bồi dưỡng tài năng trẻ, gắn đào tạo với nhu cầu thực tiễn và thị trường.
Bốn là, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong bảo tồn, quảng bá và quản lý văn hóa. Số hóa di sản, xây dựng bảo tàng số, phát triển các sản phẩm trải nghiệm văn hóa trực tuyến sẽ góp phần mở rộng khả năng tiếp cận và nâng cao hiệu quả quản lý.
Năm là, kiến tạo môi trường văn hóa lành mạnh, văn minh. Cần tăng cường giáo dục truyền thống, đạo đức, pháp luật; phòng chống các biểu hiện lệch chuẩn văn hóa, thương mại hóa lễ hội; nâng cao ý thức cộng đồng trong bảo tồn di sản.
Sáu là, thúc đẩy liên kết vùng và hợp tác quốc tế trong phát triển văn hóa - du lịch, mở rộng không gian phát triển, thu hút nguồn lực đầu tư và nâng cao vị thế văn hóa Nghệ An.
Phát huy bản sắc văn hóa xứ Nghệ theo tinh thần Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh khóa XX là nhiệm vụ vừa mang tính chiến lược lâu dài, vừa có ý nghĩa thực tiễn cấp thiết. Khi văn hóa được đặt đúng vị trí và được khai thác hiệu quả, sẽ trở thành sức mạnh nội sinh to lớn, góp phần đưa Nghệ An phát triển nhanh, bền vững, giàu bản sắc trong kỷ nguyên mới./.
