Cao Bằng - một vùng đất núi non trùng điệp, là nơi biên cương địa đầu Tổ quốc, không chỉ có khung cảnh thiên nhiên hùng vĩ, thơ mộng của núi sông mà còn lắng đọng chiều sâu văn hoá - lịch sử được vun đắp qua nhiều thế hệ. Trên mảnh đất ấy, những điệu then ngọt ngào, tiếng đàn tính ngân vang của đồng bào Tày Cao Bằng gắn kết con người với cội nguồn và thiên nhiên; đồng thời đang từng bước trở thành động lực cho phát triển cộng đồng bền vững.

Hát then - đàn tính, nghệ thuật dân gian đặc sắc của người Tày Cao Bằng. Ảnh: Văn Quỳnh

Di sản đặc sắc của miền non nước

Hát then - đàn tính của dân tộc Tày là “đặc sản” của văn hoá dân gian Cao Bằng, có sức lan toả lớn trong không gian và thời gian. Sự hoà quyện giữa lời ca, tiếng đàn tính tẩu là món ăn tinh thần kết tinh từ tri thức dân gian, được tích lũy qua nhiều thế hệ.

Hiện chưa ai có thể xác định chuẩn xác thời điểm ra đời của nghệ thuật hát then và đàn tính, chỉ biết rằng loại hình này xuất hiện từ sớm, được bắt nguồn từ cuộc sống lao động, gắn liền với nhu cầu hưởng thụ văn hoá của cộng đồng người Tày cổ, được hình thành và phát triển gắn với quá trình lịch sử đấu tranh dựng nước và giữ nước của nhân dân các dân tộc miền biên viễn. Đặc biệt, được phát triển mạnh mẽ, trở thành nghệ thuật cung đình phục vụ triều đình nhà Mạc thời kỳ đóng đô tại Cao Bằng gần 100 năm. Sau khi nhà Mạc suy vong, then - tính vẫn tiếp tục tồn tại, trở về dân gian và được lưu truyền đến ngày nay.

Lời hát then vốn là những câu chữ được dân gian chắt lọc, vừa là những câu thơ trữ tình, giàu nhạc điệu, vừa là lời khuyên răn, khích lệ, đồng thời là những kinh nghiệm về đối nhân xử thế. Tiếng đàn tính mộc mạc, ngân nga như dòng suối chảy qua núi rừng, nâng đỡ lời then tạo thành một chỉnh thể nghệ thuật, mang đậm hơi thở sinh hoạt văn hoá tín ngưỡng của cộng đồng người Tày, trở thành phương tiện để người dân gửi gắm tâm tư, ước vọng, niềm tin về một cuộc sống bình an, no đủ.

Trải qua quá trình hình thành và phát triển, lưu truyền lâu dài, dân ca then - tính Cao Bằng hiện nay được chia ra làm 2 miền (Đông, Tây) gồm 12 làn điệu. Hầu hết các điệu then đều có lời hát thất ngôn tứ tuyệt hay thất ngôn trường thiên, có bài và làn điệu theo thể ngũ ngôn, ngoài ra những nét riêng được thể hiện ở một số chi tiết trong cách tấu đàn, hát, múa, y phục.

Then - tính có giai điệu mượt mà, ngọt ngào, da diết, lúc trầm, lúc bổng, khi thì nghiêm trang, khi thì rộn ràng, thanh tao, có lúc lâm ly, thống thiết. Làn điệu ấy thường xuyên được ngân vang trong cuộc sống sinh hoạt hằng ngày của cộng đồng người Tày, không thể thiếu trong nghi lễ cầu an, cầu mùa, giải hạn, những dịp vui như: năm mới, lễ tết, lễ hội, mừng nhà mới, ngày cưới, mừng thượng thọ; trong cả những lúc buồn, an ủi người ốm, động viên người đang muộn phiền... Lời then, tiếng tính hoà quyện phản ánh tâm tư, tình cảm của người thể hiện và người nghe.

Để lời then, điệu tính mãi ngân vang, trở thành động lực cho sự phát triển

Trong dòng chảy của văn hoá, nghệ thuật, trải qua nhiều biến thiên của lịch sử, then - tính của người Tày Cao Bằng vẫn tồn tại bền bỉ trong cộng đồng, nuôi dưỡng tâm hồn và bản sắc văn hoá của vùng cao Đông Bắc.

Với giá trị độc đáo, năm 2019 tổ chức UNESCO ghi danh “Thực hành then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam" vào danh mục di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại, trong đó có các thực hành then của cộng đồng Tày ở Cao Bằng. Sự kiện này không chỉ là niềm tự hào của Cao Bằng mà còn là sự khẳng định giá trị toàn cầu của một di sản được nuôi dưỡng từ đời sống dân gian, cần khơi dậy tinh thần, trách nhiệm để phát huy giá trị đặc sắc của văn hoá dân tộc, trở thành nguồn lực cho sự phát triển.

Cô Nguyễn Thị Thiêm - Nghệ nhân của Câu lạc bộ Hát then, hát dân ca xã Sóc Hà hướng dẫn các cháu thiếu nhi cách hát then, gảy đàn bên bếp lửa bập bùng nơi vùng cao. Ảnh: Văn Quỳnh

Nhận rõ tầm quan trọng ấy, cấp uỷ, chính quyền tỉnh Cao Bằng ban hành nhiều văn bản lãnh đạo, chỉ đạo, trong đó có Chỉ thị số 36-CT/TU ngày 01/4/2020 của Ban Thường vụ Tỉnh uỷ Cao Bằng về bảo tồn và phát huy dân ca các dân tộc tỉnh Cao Bằng; Uỷ ban nhân dân tỉnh Cao Bằng ban hành Kế hoạch số 42/KH-UBND ngày 03/3/2023 về việc triển khai thực hiện Đề án “Bảo vệ và phát huy giá trị các di sản văn hoá phi vật thể trong Danh mục di sản văn hoá phi vật thể quốc gia và di sản văn hoá phi vật thể nhân loại trên địa bàn tỉnh Cao Bằng” năm 2023, trong đó tập trung vào Bảo tồn di sản Nghi lễ then Tày và Hát then, đàn tính... Trên cơ sở đó, việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hoá then - tính ở Cao Bằng được đẩy mạnh và diễn ra sôi nổi.

Những năm qua, các cấp, các ngành, nhất là ngành văn hoá thể thao và du lịch tỉnh Cao Bằng đã thực hiện nhiều hoạt động bảo tồn và phát huy loại hình nghệ thuật hát then đàn tính như: sưu tầm, ghi chép những bài then, điệu tính, các nghi lễ thực hành then và hát then cổ gắn với đời sống sinh hoạt văn hoá, tín ngưỡng của đồng bào Tày. Hằng năm, khuyến khích các đơn vị, địa phương, các nghệ nhân mở các lớp truyền dạy di sản này trong cộng đồng, thành lập các câu lạc bộ hát then đàn tính tại các xóm, các điểm du lịch... Từ đó, nhiều câu lạc bộ “Hát then - Đàn tính” ở các xóm, tổ dân phố, trường học ra đời, thu hút nhiều người tham gia, nâng tổng số hội viên của Hội bảo tồn dân ca các dân tộc tỉnh Cao Bằng từ 70 hội viên năm 2011 lên trên 2.200 hội viên năm 2025, đủ thành phần, lứa tuổi góp phần tạo sự chuyển giao, kế thừa nét đẹp văn hoá dân tộc đến gần hơn thế hệ trẻ.

Để tạo sự lan toả, quảng bá rộng rãi, then - tính được tổ chức, lồng ghép vào các hoạt động, chương trình, sự kiện quan trọng về văn hoá, nghệ thuật, du lịch, kỷ niệm các ngày lễ lớn của địa phương, đất nước, tham gia các sự kiện trong và ngoài tỉnh... góp phần để lời then, tiếng tính của quê hương cùng những làn điệu dân ca tiếp tục sống mãi với thời gian.

Bên cạnh đó, then - tính hiện nay đang dần trở thành một nguồn lực mềm cho phát triển bền vững ở Cao Bằng khi gắn phát huy giá trị di sản với du lịch cộng đồng, du lịch trải nghiệm văn hoá tạo kế sinh kế mới cho người dân, gắn biểu diễn then - tính với chế tác đàn tính, may đo trang phục truyền thống, dịch vụ lưu trú, ẩm thực bản địa. Niềm tự hào về then - tính tiếp tục được nuôi dưỡng song hành với ý thức giữ gìn, truyền dạy và sáng tạo, bản sắc văn hoá dân tộc đang chuyển hoá thành động lực trong quá trình phát triển của tỉnh.

Từ lịch sử tới hiện đại, di sản đó vẫn luôn hiện diện trong mọi mặt đời sống của cộng đồng người Tày Cao Bằng. Then - tính trở thành một trong những nguồn lực, động lực góp phần thúc đẩy kinh tế xã hội, góp phần hình thành các mô hình phát triển kinh tế dựa trên giá trị di sản, góp phần làm sâu sắc thêm nền văn hoá tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.