Nằm trên tuyến phía Bắc “Hành trình về cội nguồn” của Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng có một làng nghề truyền thống lặng lẽ mà bền bỉ tồn tại qua nhiều thế hệ - đó là nghề “dệt thổ cẩm” ở xóm Luống Nọi. Từng sợi chỉ rực rỡ sắc màu cùng nhịp khung cửi gỗ đã trở thành “người bạn tri kỷ” của bao người phụ nữ nơi đây, dệt nên những tấm hoa văn độc đáo của quê hương.

 

Dệt thổ cẩm đòi hỏi sự khéo léo, tỉ mỉ và tính toán cẩn thận. Ảnh: Internet

Tấm thổ cẩm kết tinh tinh hoa văn hoá của dân tộc

Nghề dệt thổ cẩm ở xóm Luống Nọi là nghề thủ công truyền thống có từ lâu đời, được hình thành và phát triển tự nhiên qua quá trình lao động của người Tày. Đến nay, ở xóm Luống Nọi vẫn có khoảng 30 hộ duy trì nghề dệt thổ cẩm truyền thống. Trong những ngôi nhà mộc mạc nép mình bên sườn núi, những con đường nhỏ quanh co, văng vẳng âm thanh quen thuộc của tiếng khung cửi lách cách. Từ khi còn nhỏ, các bé gái đã được người bà, người mẹ của mình dạy cách nhận biết gam màu, se sợi, dệt vải. Cứ như vậy, nghề truyền thống ấy được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, để rồi hôm nay vẫn tiếp tục được giữ gìn và phát huy. 

Để tạo ra một tấm thổ cẩm rực rỡ sắc màu, người thợ phải trải qua một quá trình rất công phu, mất nhiều thời gian. Nguyên liệu chính để dệt nên những tấm thổ cẩm là sợi bông nhuộm chàm và tơ tằm nhuộm màu với 6 gam màu chủ đạo (xanh, đỏ, vàng, tím, đen, trắng). Những sợi chỉ nhỏ được se thật đều, thật chắc. Sau đó, chúng được nhuộm bằng nhiều màu khác nhau. Sắc màu chàm trầm lắng, sắc đỏ nồng ấm, sắc vàng tươi sáng... được tạo nên từ cỏ, cây hoa lá của núi rừng, mang theo hơi thở thiên nhiên, hoà quyện với nhau tạo nên một thế giới màu sắc vừa giản dị vừa cuốn hút.

Thổ cẩm Luống Nọi được dệt theo phương pháp thủ công truyền thống với kỹ thuật dệt mặt trái, đòi hỏi sự khéo léo và cẩn thận. Người thợ phải dệt từ mặt trái của tấm vải, vừa ghi nhớ bố cục hoa văn vừa tính toán vị trí từng sợi chỉ để khi lật sang mặt phải, họa tiết hiện lên chính xác. Khi mắc sợi chỉ lên khung cửi chỉ cần sai một sợi nhỏ thì dệt hoa văn sẽ bị lệch. Mỗi động tác dệt là một lần gửi gắm tâm hồn, mỗi hoa văn trang trí là một câu chuyện được kể lại bằng sợi chỉ. Nhịp tay đưa qua lại, từng sợi chỉ đan xen vào nhau, dần dần những hoa văn bắt đầu hiện lên hình ảnh cách điệu từ các loại hoa, các con vật thân thuộc trong đời sống, mang theo tình yêu với bản làng được hoà quyện bằng màu xanh của núi rừng, màu vàng của cánh đồng lúa chín, màu nâu của mảnh đất quê hương. Không chỉ là hoạ tiết để trang trí, hoa văn trên vải còn là mỗi câu chuyện về cuộc sống, phong tục, tín ngưỡng, khát vọng vươn lên và gìn giữ cội nguồn. Những đường nét hoa văn đối xứng, tinh tế tái hiện hình ảnh của núi non, dòng suối, bông lúa chín vàng, chim muông... đó là sự gửi gắm tâm tư, tình cảm và những khát vọng sống của bản thân; thể hiện tình yêu thương giữa con người với con người và mối liên hệ giữa con người với thế giới tự nhiên. Một tấm thổ cẩm hoàn chỉnh có nhiều hoạ tiết, hoa văn được bố trí, xen kẽ nhau, đa sắc màu. Sự đặc sắc và tinh tế ấy là sự độc đáo làm nên giá trị riêng của thổ cẩm do phụ nữ Tày ở xóm Luống Nọi dệt nên, hình thành bản sắc độc đáo, một nét đẹp không bị trộn lẫn với hoa văn thổ cẩm của dân tộc khác.

Từ sản phẩm của đời sống lao động đến di sản văn hoá Quốc gia

Qua bàn tay khéo léo, tỉ mỉ của những người phụ nữ Luống Nọi, tấm thổ cẩm được sáng tạo thành các sản phẩm mộc mạc, gần gũi, gắn với cuộc sống sinh hoạt hằng ngày. Khi lên nương, khi xuống chợ, hình ảnh người mẹ địu con trên lưng với chiếc địu thổ cẩm bình dị nhưng ấp ủ, chứa đựng sự ấm áp, chở che, tình yêu thương của người mẹ dành cho con. Không chỉ vậy, thổ cẩm còn theo chân người dân đi khắp mọi miền qua những chiếc túi nhỏ xinh, tiện dụng nhưng lại mang theo cả một không gian văn hoá vùng cao, niềm tự hào dân tộc, dấu ấn riêng không thể trộn lẫn. Và rồi, trong những ngày gió núi se lạnh, những tấm khăn thổ cẩm rực rỡ lại càng tôn lên vẻ đẹp duyên dáng, mộc mạc của người phụ nữ vùng cao. Mỗi hoa văn như một điểm nhấn tinh tế vừa giữ ấm cơ thể, vừa làm ấm lòng người, làm nổi bật vẻ đẹp hài hoà giữa con người với thiên nhiên.

          Nhiều sản phẩm phục vụ đời sống được tạo ra từ dệt thổ cẩm. Ảnh: Internet

Trong dòng chảy hiện tại, khi nhiều nghề truyền thống đứng trước nguy cơ mai một, nghề dệt thổ cẩm ở Luống Nọi vẫn lặng lẽ, kiên trì tồn tại như một minh chứng sống động cho sức sống bền bỉ của văn hoá dân tộc. Những sản phẩm từ thổ cẩm phục vụ đời sống sinh hoạt hằng ngày đang được cải tiến phù hợp với thị hiếu thị trường. Từ trang phục, khăn choàng, túi xách đến các sản phẩm lưu niệm mang đậm dấu ấn văn hoá. Đó là sự kết hợp hài hoà giữa truyền thống và hiện đại, giữa bảo tồn và phát triển. Mỗi sợi chỉ dệt nên là một lần văn hoá được tiếp nối, mỗi tấm vải hoàn thành là một minh chứng cho sức sống bền bỉ của cộng đồng. Giữ nghề dệt không chỉ là giữ một sinh kế mà còn là gìn giữ ký ức văn hóa và bản sắc của cộng đồng. 

Giữa nỗ lực bảo tồn và lan toả những giá trị văn hoá truyền thống, một dấu mốc quan trọng đã được xác lập. Ngày 01/6/2023, Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch đưa Nghề thủ công truyền thống dệt thổ cẩm của người Tày xã Ngọc Đào, huyện Hà Quảng, tỉnh Cao Bằng (nay là xã Hà Quảng, tỉnh Cao Bằng) vào danh mục di sản văn hoá phi vật thể quốc gia. Đó là sự khẳng định vẻ đẹp trường tồn của một nghề thủ công đã gắn bó sâu sắc với đời sống và tâm hồn của cộng đồng người Tày xóm Luống Nọi qua nhiều thế hệ.

Việc ghi danh di sản góp phần nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị của nghề truyền thống, mở ra cơ hội để Luống Nọi tiếp tục bảo tồn, phục dựng và phát triển phù hợp với xu hướng mới, để sản phẩm thổ cẩm của người Tày không chỉ hiện diện trong đời sống thường nhật mà từng bước vươn ra không gian, thị trường rộng lớn hơn.

Giữ sợi chỉ thời gian - dệt tiếp hồn bản sắc

Tiếp tục hành trình giữ gìn và phát huy giá trị di sản, cần triển khai những giải pháp phù hợp để mạch nguồn văn hoá ấy tiếp tục được nuôi dưỡng, lan toả và sống động hơn trong đời sống hôm nay.

Để tinh hoa thổ cẩm Luống Nọi thực sự lan toả, cần có sự đồng hành của các cấp, các ngành trong mở rộng cơ hội học nghề; nâng cao tay nghề cho người dân; đồng thời đẩy mạnh hoạt động quảng bá, gắn kết phát triển du lịch với làng nghề; xây dựng hình ảnh và kết nối thị trường tiêu thụ ổn định cho sản phẩm.

Cùng với đó, việc kết hợp sáng tạo trong thiết kế, đa dạng hoá mẫu mã nhưng vẫn giữ nguyên những hoa văn truyền thống sẽ giúp thổ cẩm gần gũi hơn với nhu cầu đời sống, nâng cao giá trị và sức hấp dẫn của sản phẩm trên thị trường.

Sức sống của nghề dệt còn được bồi đắp qua sự nối tiếp giữa các thế hệ. Vì vậy, việc nuôi dưỡng trong thế hệ trẻ niềm tự hào và ý thức giữ gìn di sản cha ông rất quan trọng. Khi mỗi người trẻ nhận ra rằng từng đường kim, mũi chỉ là lớp ký ức văn hoá được kết tinh qua bao đời, đem lại sinh kế ổn định, họ sẽ trở thành “người giữ lửa” mới của nghề truyền thống bằng tinh thần, trách nhiệm và sự sáng tạo của mình.

Luống Nọi hôm nay vẫn đều đặn vang lên âm thanh quen thuộc của khung cửi hòa vào nhịp sống hiện đại. Giữa dòng chảy ấy, từng sợi chỉ nhỏ bé vẫn kiên trì kết nối ký ức quá khứ với hiện tại, góp phần dệt nên sắc màu bản sắc văn hoá Cao Bằng qua từng tấm thổ cẩm rực rỡ. Từ đôi tay cần mẫn của người thợ, những giá trị truyền thống vẫn tiếp tục được giữ gìn, lan toả và toả sáng, để nét văn hoá độc đáo ấy sẽ luôn trường tồn bền vững cùng thời gian.