Thái Nguyên – “Thủ đô gió ngàn” của Việt Bắc – không chỉ nổi tiếng với những đồi chè xanh mướt, mà còn là không gian văn hóa đặc sắc của đồng bào Tày, Nùng. Trong đời sống tinh thần của họ, Then không đơn thuần là một loại hình nghệ thuật dân gian, mà là niềm tin vào trời đất, là ước vọng về mùa màng, cuộc sống yên bình, là sợi dây gắn kết con người với cộng đồng và cội nguồn. Những đêm hát Then bên bếp lửa nhà sàn, vì thế, đã trở thành ký ức chung của nhiều thế hệ.
Giữa nhịp sống hiện đại, khi nhiều giá trị truyền thống có nguy cơ mai một, hành trình giữ Then ở Thái Nguyên đang được tiếp nối theo cách bền vững và gần gũi: giữ gìn di sản ngay trong đời sống, bằng chính những con người đang gắn bó với nó mỗi ngày.
Giữ hồn Then trong sống cộng đồng – nơi di sản được sinh ra và tiếp tục được nuôi dưỡng
Từ năm 2007, khi Câu lạc bộ đàn tính - hát Then tỉnh Thái Nguyên được thành lập với số lượng thành viên còn khiêm tốn, phong trào gìn giữ Then đã từng bước lan tỏa. Đến nay, theo thống kê của ngành văn hóa địa phương, hiện toàn tỉnh Thái Nguyên có trên một trăm câu lạc bộ đàn tính - hát Then lớn nhỏ đang duy trì sinh hoạt thường xuyên, thu hút không chỉ người Tày, Nùng mà còn có người Kinh, Dao, Sán Chay cùng tham gia. Di sản dần vượt ra khỏi phạm vi tộc người, trở thành tài sản văn hóa chung của cộng đồng.
Du khách hòa mình vào điệu hát Then đàn Tính tại Làng Văn hoá – du lịch Thái Hải. Nguồn: Tạp chí VHNT
Ở xã Thần Sa (huyện Võ Nhai), sinh hoạt Then - đàn tính đã trở thành một phần quen thuộc trong đời sống văn hóa địa phương. Chị Lê Thị Thủy, nguyên Chủ nhiệm câu lạc bộ Then - đàn tính xã Thần Sa chia sẻ: “Chúng tôi duy trì sinh hoạt đều đặn, vừa để giữ gìn văn hóa truyền thống, vừa tạo không gian gắn kết cộng đồng. Hát Then giúp nhiều chị em tự tin hơn, mạnh dạn tham gia các hoạt động xã hội, giúp họ chủ động hòa nhập và đóng góp nhiều hơn cho các hoạt động chung của thôn bản”.
Những buổi tập hát, tập đàn không chỉ là nơi lưu giữ làn điệu cổ, mà còn là không gian gặp gỡ, sẻ chia. Di sản được tiếp nối một cách tự nhiên trong nhịp sống thường ngày, không mang nặng tính trình diễn, hình thức, mà gắn với nhu cầu tinh thần của chính cộng đồng.
Then gắn với du lịch trải nghiệm – khi di sản trở thành sản phẩm văn hóa
Cùng với cộng đồng, việc đưa Then - đàn tính gắn với phát triển du lịch đã mở ra một hướng đi mới cho vùng đất Việt Bắc. Từ không gian sinh hoạt truyền thống, di sản dần trở thành trải nghiệm văn hóa, góp phần làm phong phú sản phẩm du lịch và mang lại sinh kế cho người dân.
Tại xóm Mỏ Gà, (Võ Nhai), mô hình du lịch cộng đồng giúp du khách trực tiếp lắng nghe làn điệu Then mộc mạc, xem nghệ nhân diễn đàn tính, thưởng thức ẩm thực bản địa và tìm hiểu đời sống văn hóa của người Tày. Nhiều du khách cho biết, điều đọng lại sâu sắc sau chuyến đi không chỉ là cảnh sắc núi rừng, mà là cảm xúc lắng nghe tiếng đàn vang lên giữa không gian yên bình của bản làng.
Ngành Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thái Nguyên cũng từng bước đưa di sản Then hòa vào các không gian sinh hoạt văn hóa và du lịch tại nhiều địa phương như Suối Kẹm (Đại Từ), Làng văn hóa - du lịch Thái Hải và một số điểm đến cộng đồng khác. Ở đó, Then không bị tách khỏi đời sống, mà hiện diện như một phần tự nhiên của trải nghiệm văn hóa địa phương.
Nghệ nhân – những người lặng thầm giữ lửa
Việc “Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam” được UNESCO ghi danh vào năm 2019 không chỉ mang ý nghĩa tôn vinh, mà còn tiếp thêm động lực cho các nghệ nhân - những người đang âm thầm giữ lửa di sản. Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Thị Xuyến, người đại diện văn hoá Tày tại Thái Nguyên, đã dành gần trọn cuộc đời để sưu tầm, truyền dạy Then cho biết: “Tôi lớn lên trong tiếng đàn của mẹ và bà. Khi thấy lớp trẻ ít người biết Then, tôi tự nhủ phải giữ bằng được những làn điệu ấy”.
Bảo tồn di sản không chỉ là giữ ký ức, mà là để ký ức ấy tiếp tục sống trong hiện tại (Ảnh: nguồn Internet).
Cùng với bà Xuyến, nhiều nghệ nhân khác như ông Lưu Xuân Lai (Định Hóa), bà Trần Yên Bình (Tích Lương) vẫn miệt mài truyền dạy miễn phí cho học sinh, thanh niên. Trong những buổi học diễn ra tại nhà sàn, tiếng đàn tính cất lên mộc mạc, hòa cùng giọng Then trầm ấm, không cần sân khấu hay thiết bị khuếch đại. Chính sự giản dị ấy giúp Then được tiếp nhận như một phần tự nhiên của đời sống, chứ không chỉ là một hình thức biểu diễn. Những lớp học này đã trở thành không gian nối dài mạch nguồn văn hóa.
Dẫu vậy, công tác bảo tồn Then vẫn đối mặt với không ít thách thức khi nhiều nghệ nhân đã lớn tuổi, trong khi giới trẻ chịu nhiều tác động của âm nhạc hiện đại và mạng xã hội. Nhận diện rõ điều đó, Thái Nguyên đang từng bước làm mới cách tiếp cận: đưa Then vào trường học, lễ hội, sân khấu chuyên nghiệp và không gian số; khuyến khích sáng tác lời Then mới ca ngợi quê hương, lao động và những đổi thay tích cực của cuộc sống hôm nay. Di sản vì thế không bị “đóng khung” trong quá khứ, mà tiếp tục đồng hành cùng đời sống đương đại.
Giữa dòng chảy hiện đại hóa và những đổi thay nhanh chóng của đời sống xã hội, việc giữ gìn hát Then - đàn tính ở Thái Nguyên không diễn ra bằng những khẩu hiệu, mà bằng nhịp sinh hoạt bền bỉ của cộng đồng, sự tận tâm của các nghệ nhân và những không gian du lịch văn hóa đang mở rộng. Khi tiếng đàn vẫn vang lên trong nhà sàn, trong lễ hội bản làng và cả trong những cuộc gặp gỡ với du khách, Then không chỉ được “bảo tồn”, mà đang tiếp tục sống, tiếp tục thích ứng và tự làm mới mình trong đời sống hôm nay. Đó cũng là cách di sản ở lại lâu dài với con người và vùng đất Việt Bắc, góp sức cho hành trình phát triển bền vững của địa phương./.
