Trong những ngày này, cả nước đang hướng về Công viên Văn hóa Lê Thị Riêng, nơi hàng trăm hài cốt liệt sĩ được tìm thấy trong chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính liệt sĩ, nhưng ít ai biết rằng bản thân nữ anh hùng Lê Thị Riêng hy sinh trong một hoàn cảnh đặc biệt và cho đến nay, hài cốt của nữ anh hùng liệt sĩ vẫn chưa được tìm thấy 

Tết Mậu Thân 1968 - những phát súng trên đường phố Sài Gòn

58 năm trước, cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước bước vào một bước ngoặt lớn với cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân năm 1968. Trong những ngày đầu năm mới Mậu Thân, lực lượng cách mạng đồng loạt tiến công nhiều đô thị, thị xã và các mục tiêu quân sự, chính trị quan trọng ở miền Nam. Sài Gòn trở thành một trong những địa bàn diễn ra cuộc chiến đấu quyết liệt nhất.

Giữa tình hình chiến sự căng thẳng ấy, một vụ sát hại gây thiệt hại lớn cho phong trào cách mạng miền Nam đã xảy ra tại khu vực Chợ Lớn. Những người bị kẻ thù rắp tâm sát hại là bà Lê Thị Riêng, ông Trần Văn Kiểu và nữ chiến sĩ biệt động Phùng Ngọc Anh.

Khác với những người hy sinh trực tiếp trên chiến trường, họ đã bị bắt giữ từ trước và đang nằm trong tay chính quyền Việt Nam Cộng hòa. Các tư liệu cho thấy, bà Lê Thị Riêng và ông Chín Kiểu là những nhân vật đang được Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam bí mật đàm phán với phía Hoa Kỳ để trả tự do cho họ.

Bà Lê Thị Riêng, tên thường gọi là Hai Riêng, là một cán bộ có nhiều đóng góp cho phong trào cách mạng ở miền Nam. Xuất thân từ phong trào đấu tranh ở Nam Bộ, bà hoạt động bền bỉ trong nhiều năm, đặc biệt gắn bó với công tác vận động phụ nữ, xây dựng cơ sở cách mạng và tổ chức phong trào tại Sài Gòn – Gia Định. Bà từng giữ cương vị Khu ủy viên Sài Gòn – Gia Định, Trưởng ban Phụ vận và đảm nhiệm trọng trách Ủy viên Ủy ban Trung ương Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam.

Tháng 5/1967, trong một chuyến công tác, bà bị chính quyền Việt Nam Cộng hòa bắt giữ. Trong thời gian bị giam cầm, bà phải chịu những hình thức tra khảo khắc nghiệt nhưng vẫn kiên quyết bảo vệ bí mật tổ chức. Đối với chính quyền Sài Gòn, một cán bộ có kinh nghiệm, hiểu biết sâu về phong trào và có khả năng tổ chức lực lượng như bà Lê Thị Riêng là một đối tượng đặc biệt quan trọng trong hoạt động khai thác thông tin và trấn áp cách mạng.

Đường phố Sài Gòn Tết Mậu Thân 1968 (Ảnh tư liệu)

Cùng bị giam giữ và sau đó bị sát hại với bà Lê Thị Riêng là ông Trần Văn Kiểu, thường được gọi là Chín Kiểu hoặc Chín K. Ông là cán bộ cách mạng gắn bó với phong trào công nhân và hoạt động cách mạng ở Sài Gòn, lúc này đang giữ chức Phó trưởng Ban Công vận Sài Gòn - Gia Định. Việc ông bị sát hại cùng bà Lê Thị Riêng cho thấy vụ việc không chỉ liên quan đến số phận của một cá nhân mà còn gây tổn thất đối với đội ngũ cán bộ hoạt động trong lòng đô thị.

Chiều tối mùng 2 Tết Mậu Thân, tức ngày 31/01/1968 (theo lịch miền Nam lúc đó), bà Lê Thị Riêng, ông Trần Văn Kiểu và nữ chiến sĩ Phùng Ngọc Anh bị đưa lên một chiếc xe với lý do chuyển nơi giam giữ. Khi xe đến khu vực ngã tư Hồng Bàng - Tổng Đốc Phương, nay thuộc khu vực giao đường Hùng Vương và Châu Văn Liêm tại Thành phố Hồ Chí Minh, những người trên xe bị nổ súng sát hại. Phùng Ngọc Anh là người duy nhất sống sót trong nhóm ba người.

Vụ việc diễn ra đúng vào thời điểm cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Mậu Thân đang diễn ra quyết liệt tại Sài Gòn. Sự trùng hợp về thời điểm ấy đặt ra vấn đề cần được nhìn nhận nghiêm túc: trong tình hình chiến sự biến động, số phận của những cán bộ cách mạng đang bị giam giữ có thể trở nên đặc biệt nguy hiểm như thế nào?

Bà Lê Thị Riêng và ông Trần Văn Kiểu không phải những người vừa bị bắt trong cuộc Tổng tiến công. Họ đã bị bắt giữ từ trước, và việc sát hại họ diễn ra khi chiến sự bùng nổ. Chính chi tiết này làm nổi bật tính chất nghiêm trọng của vụ việc: những người đang nằm trong tay cơ quan giam giữ không bị loại khỏi cuộc chiến bởi một cuộc đụng độ trực tiếp trên chiến trường, mà bị đưa đi và sát hại giữa lúc tình hình đô thị hết sức căng thẳng.

Với bà Lê Thị Riêng, những lời kể về phút cuối cùng còn lưu giữ hình ảnh một nữ cán bộ cách mạng kiên cường, bình tĩnh trước họng súng quân thù và tìm cách bảo vệ đồng đội. Theo lời kể của Phùng Ngọc Anh, bà Riêng đã lấy thân mình che chắn cho người đồng chí đang ở bên cạnh. Chi tiết ấy làm cho sự hy sinh của bà không chỉ mang ý nghĩa của một mất mát về nhân sự mà còn thể hiện tinh thần gắn bó, đùm bọc đồng đội trong những giờ phút hiểm nghèo nhất.

Cái chết của bà Lê Thị Riêng và ông Trần Văn Kiểu là tổn thất to lớn đối với phong trào cách mạng ở đô thị miền Nam. Với bà Riêng, đó là sự mất mát của một cán bộ có kinh nghiệm trong công tác phụ vận, xây dựng cơ sở và tổ chức lực lượng. Với ông Chín Kiểu, đó là sự mất mát của một cán bộ gắn bó với phong trào công nhân. Sự hy sinh của họ cho thấy cái giá mà lực lượng cách mạng phải trả không chỉ trên chiến trường mà còn trong các nhà giam và giữa những biến động chính trị, quân sự đặc biệt.

Chính vì vậy, việc đàn áp và loại bỏ cán bộ lãnh đạo thường có tác động vượt xa hậu quả trước mắt của một vụ bắt giữ hay một vụ hành quyết. Đó còn là nỗ lực làm suy yếu khả năng duy trì, tập hợp và phát triển lực lượng của phong trào cách mạng. Nhìn từ phương diện này, hai sự kiện lịch sử không chỉ là những trang bi thương về sự hy sinh của các cán bộ cách mạng mà còn phản ánh một phương diện khốc liệt của cuộc đấu tranh giành độc lập, thống nhất đất nước.

Hé lộ lý do kẻ thù sát hại bà Lê Thị Riêng giữa những ngày bão lửa của Tổng tiến công và nổi dậy Mậu Thân

Từ mùa Thu năm 1967, một đường dây bí mật được lập ra giữa Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam và Hoa Kỳ, với mục đích bước đầu tìm hiểu nhau để có thể đi đến những giải pháp chính trị.

Một trong những thỏa thuận của đường dây tiếp xúc bí mật này là trả tự do cho một số nhân vật quan trọng đối với Mặt trận.

Trước đó, qua ngõ đàm phán bí mật này, một số nhân vật có vai trò quan trọng đối với Mặt trận Dân tộc Giải phóng đã được trả tự do.

Cuối năm 1967, bà Lê Thị Riêng và ông Chín Kiều là những nhân vật được Mặt trận Dân tộc Giải phóng yêu cầu phía Mỹ tác động đến chính quyền Việt Nam Cộng hòa trả tự do.

Tuy nhiên, cuối tháng 12/1967, báo chí Sài Gòn phát giác đường dây liên hệ bí mật này, tạo ra một scandal trên báo chí về vai trò của Mỹ trong cuộc chiến Việt Nam. Đúng lúc đó thì cuộc Tổng tiến công và nổi dậy nổ ra.

Những sự kiện đó khiến cho việc đàm phán bí mật giữa Hoa Kỳ và Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam đổ vỡ.

Và chính quyền Việt Nam Cộng hòa đã thực hiện vụ sát hại đê hèn những người lãnh đạo của Trung ương Mặt trận cũng như của phong trào cách mạng Sài Gòn - Chợ Lớn.

Nữ liệt sĩ anh hùng Lê Thị Riêng (Ảnh tư liệu phục dựng)

Các tư liệu hiện nay cho thấy rằng, chính quyền Việt Nam Cộng hòa, qua vụ sát hại bà Lê Thị Riêng, muốn thực hiện “bắn một mũi tên trúng hai đích”.

Những thế lực cứng rắn trong chính quyền Việt Nam Cộng hòa (tiêu biểu là Tổng thống Nguyễn Văn Thiệu và Chuẩn tướng Tư lệnh Cảnh sát Quốc gia Nguyễn Ngọc Loan) không muốn Hoa Kỳ đàm phán riêng với Mặt trận Dân tộc Giải phóng.

Họ muốn cho thấy họ thực sự nắm giữ quyền lực, quyền quyết định sinh mạng của những chiến sĩ cách mạng quan trọng này, khi họ đang được Mặt trận Dân tộc Giải phóng và phía Mỹ bí mật đàm phán để trả tự do.

Vụ việc Tướng cảnh sát Nguyễn Ngọc Loan ngang nhiên bắn chết tù binh chiến tranh là chiến sĩ biệt động Bảy Lốp ngay trên đường phố sau đó 1 ngày cũng cho thấy chủ trương đó.

Một điểm nữa liên quan đến vụ sát hại là chính quyền Việt Nam Cộng hòa muốn “mượn gió bẻ măng”, coi đây là thời điểm thích hợp để ra tay ra tay sát hại những nhà lãnh đạo có vai trò quan trọng đối với phong trào cách mạng miền Nam.

Sau khi xả súng bắn chết bà Lê Thị Riêng và ông Trần Văn Kiểu, làm bị thương nặng bà Phùng Ngọc Anh, xe cảnh sát Sài Gòn chạy vào bệnh viện Chợ Quán và loan tin “đây là những cán binh Việt Cộng bị hạ sát khi giao tranh trên đường phố”.Hành động này nhằm che giấu âm mưu thủ tiêu tù nhân chính trị quan trọng của chính quyền Sài Gòn.

Cho đến nay, vẫn chưa xác định được nơi chôn cất và chưa tìm được hài cốt nữ chiến sĩ anh hùng Lê Thị Riêng.

Những mất mát không thể bị lãng quên và mong muốn trả lại tên cho các anh hùng, liệt sĩ

Nhìn lại hai sự kiện, điều còn đọng lại không chỉ là sự tàn khốc của các biện pháp đàn áp mà còn là những mất mát lớn lao của phong trào cách mạng.

Tại Sài Gòn năm 1968, bà Lê Thị Riêng và ông Trần Văn Kiểu hy sinh trong hoàn cảnh đặc biệt đau xót, khi đang bị giam giữ và không có khả năng tự bảo vệ trước những người có vũ khí.

Những cái chết ấy không thể chỉ được nhìn nhận như những con số trong thống kê chiến tranh. Đằng sau mỗi người là cả một quá trình hoạt động cách mạng, những đóng góp đối với tổ chức và nhân dân, những mối quan hệ đồng chí, đồng đội và những gia đình phải chịu nỗi đau mất mát. Việc ghi nhớ và làm rõ những sự kiện này là trách nhiệm đối với lịch sử, đối với những người đã hy sinh và đối với các thế hệ hôm nay.

Lịch sử nhắc nhở rằng cuộc đấu tranh cách mạng không chỉ diễn ra trên chiến trường mà còn trong nhà tù, tại các cơ quan xét xử và giữa những thời điểm biến động chính trị, quân sự. Trong những hoàn cảnh ấy, các cán bộ có vị trí quan trọng thường phải đối mặt với những hiểm nguy đặc biệt.

Nhận diện việc lợi dụng biến cố để đàn áp, sát hại cán bộ cách mạng vì thế không chỉ là cách nhìn lại những trang sử đau thương. Đó còn là một hướng tiếp cận giúp hiểu sâu hơn về bản chất của các chính sách đàn áp, về những tổn thất mà phong trào cách mạng phải vượt qua và về giá trị của sự hy sinh của những người đã cống hiến cuộc đời cho độc lập, tự do của dân tộc.

Dù thời gian đã trôi qua, ký ức về vụ sát hại trên đường phố Sài Gòn năm 1968 vẫn nhắc nhở các thế hệ hôm nay về cái giá của cuộc đấu tranh giành độc lập, thống nhất đất nước.

Sau ngày giải phóng miền Nam, tên bà Lê Thị Riêng được lấy đặt cho nhiều thiết chế văn hóa, giáo dục, không gia sinh hoạt cộng đồng tại Thành phố Hồ Chí minh, trong đó có Công viên Văn hóa Lê Thị Riêng.

Nhân dịp kỷ niệm 80 năm ngày Thương binh Liệt sĩ (27/7/1957 – 27/7/2027), Chính phủ phát động Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ. Theo các nguồn tư liệu để lại, Công viên Văn hóa Lê Thị Riêng, trước năm 1975 gọi là Nghĩa trang Đô Thành (hay còn gọi là nghĩa trang Chí Hòa - Chợ Quán), chính là một địa điểm chôn cất hàng nghìn cán bộ, chiến sĩ hy sinh trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Mậu Thân tại Sài Gòn.

Đến cuối tháng 10/2026, trong cuộc khai quật tại công viên Lê Thị Riêng, lực lượng quy tập, tìm kiếm đã tìm được 731 hài cốt, trong đó tuyệt đại đa số là các chiến sĩ cách mạng hy sinh trong Tổng tiến công và nổi dậy Mậu Thân được đưa về đây an táng.

Nhiều gia đình đang chờ đợi kết quả giám định ADN. Hy vọng lần này, chúng ta sẽ tìm được hài cốt của người nữ chiến sĩ anh hùng bị kẻ thù sát hại 58 năm trước.