Cách đây 80 năm, ngày 06/01/1946, Chính phủ lâm thời nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đã tổ chức cuộc bầu cử Quốc hội khóa I. Đây là sự kiện đặc biệt quan trong đầu tiên trong lịch sử xây dựng thể chế nhà nước Việt Nam
Ngày 06/01/1946, lần đầu tiên trong lịch sử dân tộc, cử tri Việt Nam đã đi bỏ phiếu trong một cuộc bầu cử để bầu ra các đại biểu Quốc hội. Đây không chỉ là cuộc bầu cử đầu tiên mà còn là cuộc bầu cử thật sự tự do, dân chủ.
Ngày 02/9/1945, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời, chỉ sau đó 1 ngày, ngày 03/9/1945, trong phiên họp đầu tiên của Chính phủ, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chỉ đạo phải tập trung tổ chức càng sớm càng hay cuộc Tổng tuyển cử bầu Quốc dân Đại hội (Quốc hội).
Nước Việt Nam vừa ra đời, phải đối mặt với rất nhiều khó khăn, thách thức, nhất là “thù trong, giặc ngoài”. Tình hình kinh tế xã hội ở nước ta lúc bấy giờ lại hết sức khó khăn: Công nghiệp phá sản, nông nghiệp đình đốn, tài chính gần như kiệt quệ, hơn 2 triệu đồng bào vừa chết đói; hơn 95% dân số mù chữ, kinh nghiệm quản lý đất nước chưa có…Khi ấy, chưa có bất cứ một quốc gia nào trên thế giới công nhận Việt Nam. Bối cảnh đất nước khi ấy sau này đã được lịch sử gọi là “ngàn cân treo sợi tóc”.
Để củng cố và xây dựng chính quyền cách mạng vững mạnh, Chính phủ lâm thời nước Việt Nam dân chủ Cộng hòa đã ra Sắc lệnh số 14-SL về cuộc Tổng tuyển cử để bầu Quốc hội. Bản Sắc lệnh do ông Võ Nguyên Giáp ký ngày 08/9/1945 nêu rõ: “Chiểu theo nghị quyết của Quốc dân đại biểu đại hội họp ngày 16, 17 tháng 8 năm 1945 tại khu Giải Phóng, ấn định rằng nước Việt Nam sẽ theo Chính phủ dân chủ cộng hoà, và Chính phủ nhân dân toàn quốc sẽ do một quốc dân đại hội bầu theo lối phổ thông đầu phiếu cử lên; Xét rằng nhân dân Việt Nam do Quốc dân đại hội thay mặt, là quyền lực tối cao để ấn định cho nước Việt Nam một hiến pháp dân chủ cộng hoà; Xét rằng trong tình thế hiện giờ sự triệu tập quốc dân đại hội không những có thể thực hiện được mà lại rất cần thiết để cho toàn dân tham gia vào công cuộc củng cố nền độc lập và chống nạn ngoại xâm”.
Chủ tịch Hồ Chí Minh kêu gọi đồng bào tham gia bỏ phiếu bầu cử đại biểu Quốc hội khóa đầu tiên, năm 1946 (Ảnh tư liệu)
Sắc lệnh số 14/SL cũng quy định rõ trong thời hạn hai tháng kể từ ngày ký sắc lệnh này sẽ mở cuộc Tổng tuyển cử để bầu Quốc dân đại hội. Theo đó, tất cả công dân Việt Nam, cả trai và gái, từ 18 tuổi trở lên, đều có quyền tuyển cử và ứng cử, trừ những người đã bị tước mất công quyền và những người trí óc không bình thường. Sắc lệnh cũng ấn định số đại biểu của quốc dân đại hội, quy định về quyền ấn định hiến pháp cho nước Việt Nam dân chủ cộng hoà và thành lập một Uỷ ban để dự thảo thể lệ cuộc tổng tuyển cử sẽ thành lập cũng như dự thảo một bản hiến pháp đệ trình Quốc hội với một Uỷ ban khởi thảo Hiến pháp 7 người sẽ thành lập.
Có thể thấy, Sắc lệnh số 14/SL khẳng định yêu cầu bức thiết của Tổng tuyển cử, đồng thời khẳng định chúng ta có đủ cơ sở pháp lý, điều kiện khách quan và chủ quan để tiến hành cuộc Tổng tuyển cử đó.
Ngay khi chuẩn bị tổ chức cuộc Tổng tuyển cử năm 1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nói: “Tổng tuyển cử là một dịp cho toàn thể Quốc dân tự do lựa chọn những người có tài, có đức để gánh vác công việc nước nhà.
Trong cuộc Tổng tuyển cử, hễ là những người muốn lo việc nước thì đều có quyền ra ứng cử; hễ là công dân thì đều có quyền đi bầu cử…”[1].
Người cũng nói: “Do Tổng tuyển cử mà toàn dân bầu ra Quốc hội. Quốc hội sẽ cử ra Chính phủ, Chính phủ đó thật là Chính phủ của toàn dân”[2].
Mặc dù cuộc bầu cử quốc hội khóa I diễn ra trong bối cảnh quân thù ra sức chống phá và đã có nhiều người hi sinh dưới họng súng của quân thù.
Ngày 06/01/1946, cuộc Tổng tuyển cử bầu Quốc hội đầu tiên đã diễn ra trong cả nước. Ở Nam Bộ, nhiều nơi người dân đi bầu dưới họng súng của quân thù. Trong bối cảnh “nước sôi, lửa bỏng” như vậy nhưng tỷ lệ cử tri đi bỏ phiếu rất cao, lên tới 89%. Đây là một cuộc bầu cử thật đặc biệt bởi số người ứng cử so với số đại biểu được bầu rất cao. Chẳng hạn, Hà Nội chỉ được bầu 6 đại biểu, trong đó có tới 74 ứng cử viên, tỉnh Hưng Yên có 40 ứng cử viên, các tỉnh miền núi xa xôi cũng có ít nhất 20 ứng cử viên. Đa số các đại biểu Quốc hội được bầu đều là những nhân vật nổi tiếng, những nhân sĩ, trí thức nổi tiếng khi ấy.
Mặc dù khi ấy trên 95% người dân Việt Nam chưa biết chữ, song trước vận hội mới của đất nước, người dân đã thể hiện quyền và nghĩa vụ của mình với một tinh thần nhiệt tình, hồ hởi và đầy trách nhiệm. Có những nội dung qui định, những nguyên tắc về bầu cử trong kì bầu cử Quốc hội khóa I đến hôm nay đọc lại vẫn thấy còn nguyên giá trị. Vì đa phần dân số cả nước khi ấy chưa biết chữ nên Sắc lệnh số 51/SL có qui định trước khi bắt đầu bỏ phiếu, sẽ lập một tiểu ban 3 người (một người của ban phụ trách cuộc bầu cử, hai người do dân làng, tỉnh lị (hay khu phố) cử ra viết giúp cho người đi bầu, một người viết, hai người kiểm tra. Khi viết xong, tiểu ban đó phải tuyên thệ trước mặt các người đi bầu rằng: viết đúng theo lời người đi bầu và giữ bí mật.
Cả nước đã bầu được 333 đại biểu. Thành phần đại biểu Quốc hội khóa I tiêu biểu cho khối đại đoàn kết toàn dân tộc. Trong 333 đại biểu được bầu có 10 đại biểu là nữ; 34 đại biểu là người dân tộc thiểu số; 87% là công nhân, nông dân, chiến sĩ cách mạng; 43% là người không đảng phái; 36% là thuộc mặt trận Việt Minh; 14% là Đảng Dân chủ Việt Nam; 7% đại biểu là người của Đảng Xã hội Việt Nam.
Kỳ họp thứ nhất của Quốc hội khóa I ngày 02/3/1946 đã nhất trí dành 70 ghế không thông qua bầu cử cho Việt Nam Quốc dân Đảng (Việt Quốc) và Việt Nam Cách mệnh Đồng minh Hội (Việt Cách) 70 ghế. Tổng số đại biểu Quốc hội 403 cả bầu cử và không qua bầu cử thật sự là khối đại đoàn kết thống nhất như chính Hồ Chủ tịch đã phát biểu trong phiên khai mạc “Có những đồng chí cách mạng người Việt Nam ở hải ngoại vì không có thì giờ tham gia vào cuộc Tổng tuyển cử của dân ta....các đảng phái đều có đại biểu... phụ nữ và đồng bào dân tộc thiểu số cũng đều có đại biểu, vì thế cho nên các đại biểu trong Quốc hội này không phải đại diện cho một đảng phái nào mà là đại biểu cho toàn thể quốc dân Việt Nam” [3].
Các đại biểu quốc hội khóa I của Hà Nội ra mắt cử tri tại
Khu Việt Nam học xá, tháng 01/1946 (Ảnh tư liệu)
Thành phần đại biểu Quốc hội khóa I đã thể hiện cao độ chủ trương của Việt Minh về hoà hợp dân tộc, tập trung lực lượng kháng chiến chống thực dân Pháp. Việt Minh mặc dù là lực lượng lãnh đạo và hy sinh rất lớn trong giành độc lập dân tộc nhưng chỉ có 120 ghế. Các chính đảng, lực lượng chính trị khác, bao gồm: Đảng Dân chủ Việt Nam 46 ghế, Đảng Xã hội Việt Nam 24 ghế, không đảng phái 143 ghế. Số đại biểu không qua bầu cử là 70 người được phân bổ cho Việt Cách 20 đại biểu; Việt Quốc 50 đại biểu.
Nhìn lại lịch sử thế giới vào thời điểm ấy mới thấy hết giá trị lớn lao của cuộc bầu cử này. Nước Mỹ, nước Pháp là nơi có nền dân chủ rất sớm nhưng phụ nữ Pháp mãi năm 1945 cũng mới được phép đi bầu hội đồng thành phố, chỉ đi bầu chứ không phải ứng cử; ở Thụy Sỹ mãi tới năm 1971 mới chấp nhận quyền bầu cử cho phụ nữ.
Dưới sự lãnh đạo của Đảng và Bác Hồ, cuộc Tổng tuyển cử Quốc hội khoá I đã thành công tốt đẹp và đặt nền móng cho việc xây dựng Nhà nước của dân, do dân và vì dân.
